Straattaalwoorden die in de jaren negentig vooral in de grote steden van ons land voorkwamen, zijn nu nog steeds bekend onder scholieren. Sterker nog, ze zijn populair onder jongeren in het hele land.
Verguisd door veel volwassenen, mateloos populair onder jongeren: straattaal. Eind jaren negentig deed taalkundige René Appel voor het eerst wetenschappelijk onderzoek naar het verschijnsel. Hij ging in gesprek met jongeren in grote steden die straattaal spraken, en ondervroeg leerlingen van middelbare scholen. Zo kon hij een lijst maken van woorden die destijds populair waren. Daar zaten Nederlandse woorden tussen (‘standaard’ met als betekenis ‘tof’), maar ook veel woorden uit het Surinaams (‘doekoe’ voor ‘geld’, ‘skotoe’ voor ‘politie’), en een paar uit andere minderheidstalen.
Het is geen geheimtaal of anti-taal meer, eerder een soort algemene jongerentaal
Appel dacht dat straattaal snel weer zou verdwijnen – jongerentalen zijn tenslotte erg modegevoelig. Drie taalkundigen namen de proef op de som: hoe bekend zijn de woorden van Appels lijstje nog? Hun resultaten zijn verrassend: straattaal bestaat nog steeds en heeft zich door het hele land gevestigd. Waarom is straattaal nog altijd zo populair? Dat vroeg NEMO Kennislink aan een van de onderzoekers, taalwetenschapper Khalid Mourigh.
Wat is straattaal eigenlijk precies?
“Er is altijd gedoe over die term, mensen bedoelen er verschillende dingen mee. Ik vroeg een aantal jaar geleden aan twee witte jongeren in Gouda of ze straattaal gebruikten. ‘Ja’, zeiden ze, ‘we zeggen wel eens godverdomme’. Voor hen is straattaal kennelijk niet-standaardtaal die een beetje grof is.”
“In ons onderzoek hanteren we een andere definitie. Het gaat voor ons om een relatief nieuwe jongerenvariant van het Nederlands, die in de grote steden in multi-etnische wijken vanuit meertaligheid is ontstaan. Die meertaligheid maakt straattaal anders dan andere vormen van dialect, jongerentaal, en studententaal.”
Hoe is straattaal ontstaan?
“We weten dat het eind jaren tachtig al ontstond, als een taal van de straat in multiculturele wijken, geassocieerd met hangjongeren. Er is nooit onderzoek gedaan naar die begintijd, maar ik denk dat het als een soort geheimtaal begon. Het was een anti-taal zoals taalkundigen dat noemen, een taal waarmee je je afzet tegen het establishment.”
“Jongeren begonnen toen al woorden uit het Surinaams te gebruiken, zoals ‘mattie’ (‘vriend’). Toen René Appel zijn onderzoek deed, waren die woorden populair in Amsterdam en andere grote steden, maar daarbuiten kenden jongeren ze niet.”
Waarom wilden jullie straattaal opnieuw onderzoeken?
“Ik geef sinds een paar jaar lezingen op middelbare scholen in het hele land. Daarin doe ik een quiz met het publiek, waarin ik woorden uit de straattaal van de jaren negentig bevraag. Het viel me op dat leerlingen daarvan tot negentig procent herkenden, ook in dorpjes rond Eindhoven, in Hoorn, eigenlijk overal.”
“Die ervaring wilden we met wetenschappelijk onderzoek staven. We hebben scholen benaderd of ze ons daarbij wilden helpen. Leerlingen kregen tijdens de les Nederlands onze enquête voorgeschoteld. Daarin stonden de twintig meest gebruikte straattaalwoorden uit het artikel van Appel. We vroegen jongeren of ze die herkenden en gebruikten, en wat ze betekenden.”
En?
“Een groot deel van die woorden is inderdaad heel bekend en in gebruik, in het hele land, ook buiten de steden. Het is heel interessant dat straattaal zo wijdverspreid is, en niet zo vluchtig als we dachten. Het is geen geheimtaal of anti-taal meer, eerder een soort algemene jongerentaal. Je ziet dezelfde trend bij Nederlandstalige hiphop: in de jaren negentig had je een enkele rapper die in het Nederlands rapte, nu is het mainstream geworden.”
“Ik denk dat je nog wel een centrum van straattaalinnovatie hebt, in bepaalde wijken in de grote steden. In de Bijlmer bijvoorbeeld, ‘de Bims’ in straattaal, vinden we omkeringen zoals ‘smib’: dat is Bims achterstevoren. Ik heb het weleens aan leerlingen daar gevraagd en zij kunnen dat met alle woorden: ‘vork’ wordt ‘korv’, en ga zo maar door. Ik was laatst in een dorp in Noord-Brabant en daar doen ze dat niet, maar ze kenden wel ‘deim’, de omkering van ‘meid’. Kennelijk worden sommige omkeerwoorden populair en verspreiden die zich over het hele land.”
In de Bijlmer vind je veel omkeerwoorden zoals ‘smib’ voor Bims (straattaal voor Bijlmer). De taal van de Bijlmer staat ook bekend als het Smibanese.
iStock, Milos RuzickaWaarom is straattaal zo populair onder jongeren?
“Het is een manier om een gedeelde identiteit uit te drukken. Je creëert er een groepsgevoel mee met je vrienden. En het coole imago van de straat heeft denk ik aantrekkingskracht op veel jongeren.”
“Ook in internationaal onderzoek zien we dat straattaal vooral door stoere jongens heel populair wordt. Meisjes gebruiken het ook, maar voor hen is het een vorm van humor. Als je als meisje straattaal gebruikt, heeft dat een stigma, dat is negatief. Dus meisjes doen het ook wel, maar dan voor de grap.”