PFAS hoopt zich op in drinkwater en in ons voedsel. Een Europees verbod is in de maak, maar daarmee zijn deze onafbreekbare chemicaliën nog niet verdwenen. Hoe zorg je dat je zo min mogelijk PFAS binnenkrijgt?
Ze maken je regenjas waterdicht, je schoenenspray vuilafstotend en ze zorgen dat je bakpapier niet aan je pizza plakt. PFAS, de verzamelnaam voor meer dan zesduizend chemische stoffen, kunnen bij voldoende ophoping in het lichaam schadelijke gevolgen hebben. Zo kunnen ze je cholesterol verhogen en je immuunsysteem verzwakken.
Om jezelf tegen deze chemicaliën beschermen vliegen de adviezen je om de oren: Koop geen pannen met antiaanbaklaag. Vermijd eieren van hobbyboeren. Zorg dat je niet met zeeschuim in aanraking komt. Maar PFAS helemaal vermijden is onmogelijk, zegt Annemarie van Wezel, hoogleraar milieu en gezondheid aan de Universiteit Utrecht. “Je moet toch eten en PFAS zitten in allerlei voedingsmiddelen, ook in producten waarvan we het nog niet goed in kaart hebben.”
Vol met PFAS, en dan?
De meeste Nederlanders hebben een concentratie PFAS in het bloed die al iets boven de gezondheidskundige grenswaarde van 6,9 microgram PFAS per liter bloed zit. Dat blijkt uit bloedmonsters uit 2016 en 2017. “De kans bestaat dat die concentraties in nieuwe metingen gaan zakken, want PFOS en PFOA – bepaalde typen PFAS – zijn inmiddels al een aantal jaar verboden,” zegt Jacob de Boer, emeritus hoogleraar milieuchemie en toxicologie. De grenswaarde is vastgesteld door de Europese Voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) en boven die grenswaarde zijn effecten op het immuunsysteem niet uit te sluiten. Als we al vol zitten met PFAS, heeft het dan nog zin om je best te doen om er zo min mogelijk van binnen te krijgen?
“Ja, dat heeft zeker zin,” aldus De Boer. “Er gebeurt niet direct iets als je boven deze norm komt, maar hoe hoger je erboven zit, hoe meer kans dat je last krijgt van je immuunsysteem. De norm van 6,9 microgram PFAS per liter bloed is heel veilig. Deze is vastgesteld voor het bloed van een moeder, zodat haar pasgeboren baby ook een veilige hoeveelheid in het bloed heeft. Die krijgt namelijk al PFAS binnen via de navelstreng. De norm van 6,9 microgram zijn we vervolgens gaan gebruiken voor alle volwassenen, maar het eerste effect van PFAS op je immuunsysteem is pas aangetoond bij 28 microgram per liter bloed. Daar komen de meeste Nederlanders niet aan. Of er een effect optreedt, hangt ook af van de persoon en diens levensstijl.”
Pas bij grote hoeveelheden PFAS van een paar duizend microgram per liter bloed kunnen de stoffen kankerverwekkend zijn. “Alleen arbeiders in sommige fabrieken krijgen daarmee te maken,” vertelt De Boer. “Die kankerverwekkende eigenschappen worden vaak genoemd, maar dat is niet de grootste zorg.” Groter is dus de impact op ons immuunsysteem.
Hechting aan eiwitten
Een PFAS-vrij dieet wordt dus moeilijk, maar gelukkig kun je wel iets doen om de ophoping van deze stoffen in je lichaam te beperken. Zo is het verstandig om eieren uit de supermarkt te eten in plaats van die van hobbyboeren, zoals het RIVM vorig jaar adviseerde. PFAS hechten zich aan bepaalde typen eiwitten en hopen zich bijvoorbeeld op in regenwormen. Doordat kippen van hobbyboeren veel buiten lopen en regenwormen pikken, krijgen ze via deze weg PFAS in hun lichaam, dat vervolgens in hun eieren terechtkomt.
Naast eieren kunnen vis en schaaldieren een belangrijke PFAS-bron zijn. Vooral in zeedieren die veel water filteren, zoals oesters en mosselen, kunnen hoge concentraties van de chemicaliën voorkomen. Dat betekent niet dat je deze producten helemaal moet vermijden, omdat de gezondheidsvoordelen van vis opwegen tegen de mogelijke nadelen. “We nemen de inname van PFAS bij vis dus voor lief, omdat vis goede vetzuren en mineralen bevat,” zegt De Boer. “Maar vis uit de Westerschelde mogen we niet eten, door de verhoogde PFAS-concentraties daar.” Het advies van het Voedingscentrum is om gevarieerd te blijven eten en je te houden aan 100 gram vis per week.
Verder krijgen we via ons drinkwater onvermijdelijk een beetje PFAS binnen. “Sommige mensen hangen een filter aan de kraan,” vertelt De Boer. “Dat werkt wel, maar die filter moet je heel vaak vervangen, anders werkt het niet meer. Bovendien zijn die filters een haard voor bacteriën. Als die bacteriegroei ontstaat, kun je daar bij wijze van spreken direct aan doodgaan.”
Het RIVM raadt aan om zo min mogelijk zeedieren uit de Westerschelde te eten (Bron: RIVM)
Magnific, freepikNaast PFAS in onze voeding en ons drinkwater, komen we ook met PFAS in aanraking via bijvoorbeeld waterafstotende sprays en waterproof make-up. “Je kunt beter geen sprays gebruiken om je schoenen of kleding waterdicht te maken,” stelt De Boer. “Of áls je het doet, doe het dan buiten. Inademen van al die stoffen is vrij slecht voor je.” En kies voor een PFAS-vrije ofwel ‘fluorvrije’ brandblusser. Dit staat op de brandblusser zelf of is na te vragen bij de verkoper. De Boer: “Het is gek dat de brandblussers met PFAS nog op de markt zijn, want die bevatten erg veel PFAS. Op plekken waar veel geoefend is met brandblussers, zie je ook veel PFAS in de bodem.” Vanaf 2031 wordt het gebruik van PFAS in brandblussers volledig verboden.
Terug naar grootmoeders tijd
Los van de directe blootstelling aan PFAS voor je eigen gezondheid, kun je er met je aankopen voor zorgen dat er minder PFAS in het milieu terechtkomt. En daarmee uiteindelijk in de mens. Een bekend voorbeeld is de pan met antiaanbaklaag. De Boer: “Bij normaal gebruik zijn die pannen gewoon veilig voor de consument. Pas als een pan oud wordt en er krasjes in de antiaanbaklaag komen, heb je meer risico dat er PFAS in je eten komt. Maar bij de productie van deze antiaanbakpannen komt er PFAS in het milieu. Vooral daarom is het beter om stalen, gietijzeren of keramische pannen te kopen.”
Van Wezel sluit zich hierbij aan: “Koop spullen die je oma voor 1950 al gebruikte. Denk aan geëmailleerde pannetjes en waxjassen met schapenvet in plaats van Gore-Tex.” Want veel moderne waterafstotende outdoorkleding hebben PFAS nodig tijdens de productie, dat de fabrikant niet op het label hoeft te vermelden. “Sowieso helpt het om – net als tegen klimaatverandering – minder te consumeren”, zegt Van Wezel. “Bij de productie van heel veel producten worden PFAS gebruikt en het is moeilijk om te weten of en hoe veel voor welk product.”
PFAS zijn nou eenmaal zeer efficiënt in water en vuil afstoten en milieuvriendelijke alternatieven die je in je regenjas nét zo lang droog houden zijn moeilijk te ontwikkelen.
PFAS zijn zeer efficiënt in water en vuil afstoten en zijn daarom veel te vinden in regenjassen. Sinds de Europese wetgeving ontwikkelen veel grote outdoormerken PFAS-vrije alternatieven, maar die verliezen sneller hun waterafstotende werking.
Magnific, freepikOndertussen mogen fabrikanten deze ophopende chemicaliën nog steeds gebruiken en is het wachten op wetgeving die alle PFAS verbiedt. Nederland werkt sinds 2020 mee aan een Europees verbod op PFAS. Op 12 augustus dit jaar gaat er alvast een Europees verbod in op PFAS in voedselverpakingen, zoals fastfoodbakjes en popcornzakken. Dat is al een stap in de goede richting.