Als je op de kant blijft, zie je het niet. Maar zodra je onder water gaat, zie je dat daar van alles gebeurt. Wist je bijvoorbeeld dat stekelbaarsjes supersnel kunnen evolueren?
Er zwemmen vissen, er pendelen minuscule beestjes heen en weer, en af en toe duikt er een meerkoet naar beneden. In het water gebeurt van alles. Het lijkt heel simpel. Of… toch niet? Laten we eens inzoomen op het stekelbaarsje. Het is een klein visje, van zo’n zes centimeter groot. Maar wel een klein visje dat een van de langste jaarlijkse migraties van Nederland aflegt! Soms zwemmen ze wel meer dan honderd kilometer. Hij zwemt van de zee naar zoetwater, waar hij zich wil voortplanten.
In het voorjaar, als het water warm genoeg wordt, trekken miljoenen driedoornige stekelbaarzen (Gasterosteus aculeatus) vanuit de zee het binnenland in. Daarvoor moeten ze een aantal barrières overwinnen, zoals dammen en sluizen. Als dat ze lukt, kunnen ze aan de slag! Mannetjes bouwen een tunnelvormig nestje en proberen met hun knalrode buik een vrouwtje te versieren. Als zijn versierpoging slaagt, lokt hij zijn kersverse bruid door het nestje heen. Daar legt ze haar eitjes die het mannetje direct daarna bevrucht. Vervolgens bewaakt het mannetje het nestje en verzorgt de larven.
Stekelbaarzen uit een slootje.
Joep de Leeuw voor NEMO KennislinkDerde stekel
Maar vorige zomer zag ik iets geks. In een aantal slootjes op de Marker Wadden zagen de stekelbaarzen er anders uit dan ik gewend was. Bij een aantal stekelbaarzen ontbrak een derde stekel. Ook was hun lichaam veel kleiner. Hadden we een tweedoornige stekelbaars gevonden?
We besloten de literatuur in te duiken en na een tijdje zoeken vonden we het antwoord. Het was een supersnelle adaptatie! Stekelbaarzen die niet terug naar zee kunnen gaan, verliezen een deel van hun lichamelijke aanpassingen. Zo wordt hun derde stekel vaak een stuk kleiner en verliezen ze een aantal beenplaten op hun achterlijf.
Micro-evolutie
De energie die ze normaliter steken in het ontwikkelen van stekels en bescherming op de rug, besteden ze nu aan wat anders. Doordat er genoeg schuilmogelijkheden in het slootje zijn (zoals rietstengels en bladeren op de bodem) hebben ze de verdediging op hun lichaam niet nodig. Dus blijft er energie over om sneller te zwemmen, of om een groot nestje te bouwen, meer eten te zoeken of meer jongen groot te brengen. Hierdoor heeft het achterblijven in een slootje een voordeel ten opzichte van migrerende stekelbaarzen. Dan hoeven ze namelijk de relatief gevaarlijke en risicovolle tocht naar zee niet te maken.
Stekelbaarzen uit het open water.
Joep de Leeuw voor NEMO KennislinkHet is fascinerend om te bedenken dat binnen een paar meter deze twee ‘soorten’ kunnen ontstaan. Binnen de biologie noemen we dat micro-evolutie. Maar het levert ook weer nieuwe vragen op. Eten deze stekelbaarzen dan bijvoorbeeld ook ander voedsel? Zijn ze gevoeliger voor verontreiniging van het water? Als het slootje ooit weer aangesloten raakt, kunnen ze dan weer terug-evalueren? Gebruiken ze hun leefgebied überhaupt heel anders? Bouwen ze een ander soort nestje?
In de komende blogs vertel ik je graag meer over de onderwaterwereld. Stay tuned!