Een succesvolle wet reguleert gedrag en brengt orde in de samenleving. Maar wie controleert of de overheid wetten goed toepast? En wat als de overheid zelf fouten maakt of taken niet goed uitvoert?
Met goede wetgeving voorkom je veel ruzies, chaos en problemen. Het belang daarvan is dus duidelijk. Toch roept wetgeving ook vragen op: wie bepaalt hoe een wet eruitziet, aan welke eisen zij moet voldoen en wat er gebeurt als de overheid zich niet aan haar eigen regels houdt?
Daarvoor is er openbaarheidswetgeving. Deze wetgeving is niet bedoeld om burgers te controleren, maar om de overheid controleerbaar te maken. Zo onderzocht Omroep Zeeland laatst het declaratiegedrag van Zeeuws Forum voor Democratie-Statenlid Martin Bos met een Wet openbare overheid-verzoek (Woo-verzoek). Ze kregen op die manier alle gedeclareerde bonnetjes te zien uit de periode 2023-2024. Ze ontdekten zo dat de eenmansfractie in 2023 1500 euro voor eten tijdens vergaderingen declareerde en in het jaar erop 10.000 euro. Ter vergelijking: de BBB-fractie in Zeeland gaf in 2023 500 euro uit aan vergaderkosten.
Omroep Zeeland onderzocht het declaratiegedrag van Statenlid Martin Bos met een Wet openbare overheid-verzoek.
splitov27 via MagnificDe eerste wet voor openbaarheidswetgeving bestaat al best lang: in 1766 ontstond hiervoor de eerste wet in Zweden. Nederland kent sinds eind jaren tachtig openbaarheidswetgeving, en sinds enkele jaren is er een nieuwe wet: de Wet open overheid. Daardoor controleert de overheid haar burgers niet alleen meer, de overheid wordt erdoor ook zichtbaar voor burgers. Openbaarheidswetgeving maakt overheidsactiviteiten dus transparanter.
Problemen oplossen
Maar hoe ontstaan wetten eigenlijk? En wat bereik je ermee? In Nederland maakt de regering en de Eerste en Tweede Kamer wetten. Dit wetgevingsproces begint bij een wetsvoorstel en eindigt met publicatie in het Staatsblad. Op die manier is een wetsvoorstel een soort oplossing voor een probleem in de samenleving dat moet worden opgelost. Wetgeving is dan een instrument om bepaalde misstanden op te pakken. De Toeslagenaffaire laat bijvoorbeeld zien welke problemen kunnen ontstaan wanneer overheidsoptreden onvoldoende transparant is. Het vormde daarmee een belangrijk argument voor de invoering van de Wet open overheid (Woo).
Deze wet verplicht overheidsinstanties om bepaalde documenten uit zichzelf openbaar te maken. Daarnaast kan iedereen, dus ook jij, een Woo-verzoek indienen om informatie op te vragen. Dat is niet alleen belangrijk voor journalisten, maar voor alle burgers. Journalisten hebben via zulke verzoeken bijvoorbeeld onderzocht dat het UWV jarenlang fouten maakte, waardoor duizenden mensen een uitkering misliepen terwijl zij daar wel recht op hadden. Zonder toegang tot die informatie was dit misschien nooit aan het licht gekomen.
Wetgeving speelt dus vaak een rol in cultuurverandering. Het is meer dan alleen een paar zinnen in een wetboek. Soms zijn nieuwe wetten het gevolg van een bepaalde koers die de samenleving al vaart. Toch zijn niet alle wetenschappers het erover eens dat een wet een oplossing kan zijn voor een probleem. Sommige wetenschappers vinden het zelfs problematisch om een wet als oplossing te behandelen, vanwege het controlerende karakter ervan. Dergelijke wetgeving leidt soms tot bepaalde ongewenste gevolgen. Kijk bijvoorbeeld naar de gordelplicht. De invoering daarvan leidde tot minder letsel tijdens ongelukken, maar ook tot agressiever rijgedrag. Zulke neveneffecten zijn moeilijk te voorspellen.
De invoering van de gordelplicht leidde tot minder letsel tijdens ongelukken, maar ook tot agressiever rijgedrag.
Freepik via magnificTransparante overheid
Hoe zit dat dan in andere landen met vergelijkbare wetgeving? Wat leren we daarvan? In het Verenigd Koninkrijk heb je de ‘Freedom of Information Act’ , die bestaat sinds 2000. Deze openbaarheidswet wordt veel gebruikt en veel mensen zien het daarom als een succesvolle stap richting een meer transparante overheid. Tegelijkertijd blijft het onzeker in hoeverre deze ervaring één-op-één toepasbaar is op Nederland.
Openbaarheidswetgeving koppelen we aan een belangrijk mensenrecht: toegang tot informatie. In hoeverre wetgeving succesvol is in het waarmaken van toegang tot informatie, wordt pas na verloop van tijd duidelijk. Ook dan moeten we eventuele negatieve ontwikkelingen goed in de gaten houden. We weten pas na verloop van tijd of een wet echt succesvol is. Het spannende eraan is dat we er nu middenin zitten. Over tien jaar zijn we waarschijnlijk beter in staat om erop te reflecteren. Tegelijkertijd bepaalt niet alleen de wet de samenleving, de samenleving bepaalt ook wanneer een wet slaagt of niet.