Kunnen rivieren en bossen ook rechten krijgen?

Hoe wij de natuur zien, zegt veel over hoe wij onszelf begrijpen en vice versa. Wij als ‘moderne mensen’ zien onszelf als losgekoppeld van anderen, onze omgeving en de natuur. Sterker nog: we zijn onszelf gaan beschouwen als heersers over de aarde. Maar wij leven volledig van de aarde, terwijl ons handelen de balans van het ecosysteem waartoe wij behoren verstoort. Maar hoe onderzoek je dan vervolgens de manier waarop wij ons verhouden tot de natuur in het recht, en ga je op zoek naar alternatieven om daar verandering in te brengen?

Meanderende Amazone

Mijn professionele zoektocht als onderzoeker is tegelijkertijd ook een persoonlijke ontdekkingsreis waar identiteit en verbinding centraal staan. In 2022 begon mijn reis vanuit Nederland naar Peru, op zoek naar het achtergelaten deel van mezelf. Ik volgde de stroom van de rivier waarnaast ik als kind ben opgegroeid. Van hoog in het Andesgebergte naar beneden, tot de geelbruine kleur van de bergtoppen verandert in een diep, dichtbegroeid groen dal, waar de rivier begint te meanderen terwijl het de Amazone vormgeeft. Nooit had ik verwacht waar deze reis mij zou brengen. De vraag: “Wie ben ik?” werd ook een filosofische vraag, terwijl ik mijn masterscriptie in rechtsfilosofie schreef in de meest onverwachte omgevingen.

In Nederland is het individualisme steeds dieper geworteld geraakt in onze samenleving. Hierbij begrijpen wij onszelf voornamelijk als individu, en steeds minder in verhouding tot de gemeenschap, onze omgeving en de natuur. Filosofisch gezien wordt dit gereflecteerd in het gedachtengoed van René Descartes, met zijn beroemde zin “Ik denk, dus ik ben”. Hierbij trekt hij alles in twijfel, behalve die ene stem in ons hoofd. Maar wat als we onze zintuigen weer gaan vertrouwen en ons bewustzijn openstellen om zo het bestaan van leven in alle vormen te erkennen als onderdeel van een breder begrip van onszelf? We zijn niet alleen op deze wereld, maar onderdeel van de aarde, waar het leven vele uitdrukkingen kent.

Eigendomsrecht

De ‘modern-westerse’ manier van waarnemen, die de mens tegenover de natuur stelt, is gereflecteerd in ons rechtsysteem, We beschouwen mensen daarbij als ‘een rechtspersoon’, die over de natuur als ‘rechtsobject’ of haar ‘eigendom’ beschikt. Alle niet-menselijke vormen van leven of bestaan, zoals dieren, planten, bossen, rivieren, meren en bergen, zijn allemaal ‘het object’, waar wij als mensen over beschikken als (in dit opzicht) absoluut eigendomsrecht. In deze eenzijdige relatie hebben alleen mensen <recht op…>, terwijl alle andere vormen van leven onderschikt worden gesteld als <eigendom van>. Het beginsel van wederkerigheid speelt (ten minste in theorie) alleen tussen mensen een rol, maar niet tussen mensen en andere vormen van leven of bestaan. Wat niet-menselijk of gezamenlijk is ‘niemand’ of ‘niets’.

De verdeling tussen mens en natuur wordt ook gereflecteerd in het onderscheid tussen ‘cultuur’ en ‘natuur’, en hiervan in het verlengde de verdeling van sociale en natuurwetenschappen. Wij zien onderzoeken de natuur, ons lichaam en omgeving als ‘object’, door het te beschouwen als ‘een zaak’ en ‘een ding’, waarbij we het voornamelijk begrijpen door onderscheiding, het uit elkaar te halen en te verwijderen van de omgeving. Wetenschapsfilosofen Michel Serres, Bruno Latour, Isabelle Stengers, Donna Haraway, Karen Barad, Philippe Descola, en Eduardo Viveiros de Castro bespreken dit bijvoorbeeld in hun werk. 

Hoewel veel denkers zoals Bruno Latour deze tegenstellingen ook weerleggen, is deze manier van kijken-begrijpen diepgeworteld geraakt in ons gezamenlijk bewustzijn. We nemen daarbij afstand van de werkelijkheid die wij onderzoeken. Maar zijn wij niet altijd onlosmakelijk verbonden met de werkelijkheid die wij waarnemen?

Laatste Inca

Een beroemde legende uit de Peruaanse Andes is de mythe van Inkarri. Dit verhaal vertelt hoe de laatste Inca onthoofd wordt door de Spaanse invaller, waarbij zijn lichaam en hoofd apart worden begraven. Echter, het hoofd van de Inca blijft in leven en zijn lichaam groeit ondergronds door. De legende vertelt dat wanneer hoofd en lichaam weer samenkomen, er een Pachakuti plaatsvindt, in Quechua: omkering van de wereld, een kosmische revolutie waar een nieuw tijdperk begint. Mayra Killari (van de populaire leerschool Sonqoqhaway) begrijpt de symbolische betekenis van de legende in de huidige tijden van verdeling, als dat van een gefragmenteerd lijf, waarbij ons hoofd (het rationele gedeelte) is verwijderd van ons lichaam-aarde (sensorialiteit-materialiteit). Zij ziet Inkarri niet als een externe messias, maar als een roep van de aarde om ons gefragmenteerde lichaam weer samen te brengen en het web van het leven te verbinden.

Hier, van hoog in de Andes tot diep in de Amazone, leven relationele manieren van zijn-waarnemen, waarbij mens en natuur niet tegenover elkaar staan, maar zich in reciprociteit verhouden. Echter, onze dominante cultuur en wetenschap hebben lang andere, niet-westerse manieren van nadenken uitgesloten. Volgens deze eurocentrische blik werd rationaliteit gelijkgesteld aan westers denken. Andere manieren van denken of zijn werden beschouwd als minder rationeel en dus minderwaardig. Het forceren van een bepaalde zienswijze was een essentieel onderdeel van kolonisatie, waarbij andere vormen van bestaan-denken werden genihileerd. Maar wat als we rationaliteit en relationaliteit zien als complementen die samen bijdragen aan ons gezamenlijk systeem van kennisopbouw en collectief bewustzijn?

Experimenteel onderzoek

Mijn onderzoek is gebaseerd op een experiment: wat als we vanuit een bewustzijn van verbondenheid ons rechtsysteem vormgeven? Dit niet als een gedachten-experiment waarbij we ‘ratio’ en ‘lichaam’ uit elkaar halen, maar juist vanuit het bewustzijn dat zijn-voelen-denken ook onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Hoe denk je rechtsfilosofisch na vanuit het ecosysteem?

Hoe breng ik dit in de praktijk en wat kunnen jullie van mijn blogs verwachten? Misschien is dit wel een van de meest theoretische van mijn blogs. Mag ik jullie meenemen in deze reis van ervaringen, belevingen, interacties, wisselwerkingen en gedachten? Bij mijn liefste Andesbergen die mij hebben gevormd, in het machtige Amazoneregenwoud, als vrijwilliger bij de boswacht, bij sociaal-ecologische initiatieven, of in de wandelgangen van de faculteit in Maastricht.

Mijn manier van onderzoek doen is dus intersubjectief, persoonlijk en gebaseerd op deelneming. Ik neem er geen afstand van, maar duik er juist tussenin. Als de grenzen tussen ‘subjectief/objectief’ en ‘theoretisch/empirisch’ vervagen, verschuiven ook de grenzen van filosofie en wetenschap. Ons kennissysteem bouwt verder als we bewust leven. Niet als tegenpolen, maar als delen. Waarnemen-denken niet vanuit tegenstelling, maar reciprociteit.