Waarom de oorlog in Oekraïne ook Afrika raakt

Iraanse drones, Noord-Koreaanse infanteriesoldaten, en Amerikaanse inlichtingen: veel andere landen zijn betrokken in de strijd tussen Oekraïne en Rusland. Minder bekend is echter het belang van het Afrikaanse continent. Afrika lijkt op het eerste gezicht ver verwijderd van de Russisch-Oekraïense oorlog, maar is toch nauw verwikkeld met de loopgraven in het oosten van Europa.

Sinds enkele jaren staat de veiligheid van Europa hoog op de agenda in Brussel, Den Haag, en de andere politieke hoofdsteden van ons continent. De verwoestende oorlog tussen Rusland en Oekraïne, die al in 2014 begon met de illegale inname van de Krim, wordt gezien als een essentiële bedreiging voor de Europese stabiliteit. Maar heeft ook implicaties ver buiten de Europese grenzen, zoals in Afrika.

Vanaf 2022, toen Rusland de strijd tegen Oekraïne intensiveerde via een grootschalige invasie, liet de economische impact van de oorlog zich direct voelen in Afrika. Veel Afrikaanse landen waren afhankelijk van Russisch en Oekraïens granen, mest, en olie. Landen als Tanzania, Rwanda, en Oeganda importeerden ongeveer 50 procent van hun tarwe uit Rusland en Oekraïne, terwijl een land als Soedan (extra kwetsbaar voor hongersnood vanwege een burgeroorlog) voor bijna 75 procent afhankelijk was van deze import. De strijdende partijen zetten sindsdien in op nauwere economische banden met Afrikaanse partners. Oekraïne lanceerde bijvoorbeeld de ‘Food From Ukraine Initiative’ om graan naar Afrika te brengen, terwijl Rusland in 2024 en 2025 Afrikaanse vertegenwoordigers uitnodigde voor grote economische conferenties.

Politieke wedstrijd

Daarnaast is er een politieke competitie gaande tussen Rusland en Oekraïne voor Afrikaanse steun, met name binnen de Verenigde Naties (VN). De Algemene Vergadering van de VN stemt regelmatig over resoluties die de oorlog veroordelen of proberen op te lossen. Westerse diplomaten waren verbaasd dat een meerderheid van Afrikaanse landen er niet voor kozen om de oorlog te veroordelen, door zich in grote mate afzijdig te houden of zelfs Rusland te steunen. Zowel Rusland als Oekraïne openen in hoog tempo nieuwe ambassades in Afrika en brengen bezoeken aan het continent om steun te vergaren. Hierbij is het beïnvloeden van de publieke opinie belangrijk: beide landen nodigen daarom met grote regelmaat Afrikaanse journalisten uit om Rusland of Oekraïne te bezoeken.

Tot slot is er ook een militaire component in dit verhaal. Russische huurlingen worden via de voormalige Wagner Group en het huidige Africa Corps ingehuurd om Afrikaanse regimes te beschermen. Zij zijn met name aanwezig in de Sahel, waar lokale overheden hun traditionele banden met Westerse krijgsmachten hebben bekritiseerd. 

Tegelijkertijd zijn er ook aanwijzingen dat Oekraïense eenheden actief zijn in de Sahel. Rusland is een belangrijke wapenleverancier in Afrika, maar ook Oekraïne kan met haar ervaring in drone-oorlogsvoering zakendoen. Verder zijn er duizenden Afrikaanse huurlingen in het Russische leger actief, die vaak onder valse voorwendselen naar het front worden gelokt. Op deze manier zijn zowel Russische en Oekraïense soldaten actief in Afrika, als Afrikaanse soldaten in Rusland en Oekraïne.

Afrikaanse invloed

De economische, politieke, en militaire verwevenheid tussen Afrikaanse actoren en de Russisch-Oekraïense oorlog wordt steeds duidelijker. Afrikaanse landen worden niet alleen ‘gebruikt’ voor het verkopen van graan, het verkrijgen van politieke steun, of het vinden van strijdkrachten. Afrikaanse landen en organisaties oefenen zelf ook invloed uit op het conflict. 

Een goed voorbeeld is de vredesmissie van de Afrikaanse Unie die tussen 16-17 juni 2023 een bezoek bracht aan Poetin en Zelensky. Deze delegatie bestond uit presidenten van zeven Afrikaanse landen en probeerde beide partijen aan de onderhandelingstafel te krijgen. Hoewel dit niet was gelukt, laat het zien dat de Russisch-Oekraïense oorlog niet louter een Europees conflict is, maar onder meer een belangrijke Afrikaanse dimensie heeft.