Veel mensen zijn bang voor de tandarts. Dat blijkt uit onderzoek van Caroline van Houtem. Met speciale angstbegeleiding kunnen mensen met angstklachten weer hun weg vinden naar de tandarts.
Daar zit je dan. Het zweet breekt je uit, je hart gaat flink tekeer. Je vingers klemmen zich vast om de armleuning, terwijl de lamp boven je hoofd fel in je gezicht schijnt. Er moet echt iets gebeuren aan die gaatjes in je gebit. “Ik had constant het gevoel dat ik ging flauwvallen zodra ik in de tandartsstoel lag”, vertelt Estelle.
Voor Estelle (32 jaar, verpleegkundige) was dit geen overdreven scène, maar werkelijkheid. Ruim anderhalf jaar lang vermeed ze een bezoek aan de tandarts. “Ik had ondertussen veel klachten, maar de drempel was zo hoog.” Alleen al het idee van een afspraak zorgde voor spanning. “Als er een tandartsbezoek in mijn agenda stond, liep ik dagenlang rond met buikpijn.”
Volgens Caroline van Houtem, gespecialiseerd angsttandarts bij Stichting Bijzondere Tandheelkunde, komt angst voor de tandarts vaker voor dan gedacht. Zij deed onderzoek naar angst voor de tandarts aan het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA). “Bijna iedereen is een beetje bang voor de tandarts. Niemand vindt het echt leuk”, zegt ze. “Maar zo’n 25 procent van de mensen ervaart veel angst. Bij een klein deel, ongeveer 2 à 4 procent, is de angst zo extreem dat ze langere tijd niet gaan.”
De verschrikkelijke boor
Tandartsangst kent verschillende oorzaken. Volgens Van Houtem hebben de meeste mensen zelf een nare ervaring in de tandartsstoel gehad. Anderen koppelen hun angst aan een vervelende medische gebeurtenis, zoals bloedprikken. Bij sommigen speelt een traumatisch verleden een rol, bijvoorbeeld misbruik, waardoor een behandeling extra beladen kan zijn.
Bij Estelle ligt de oorsprong van haar angst in eerdere negatieve ervaringen bij haar vorige tandarts. “Ik had rechts een gaatje, toen boorde diegene in mijn linker kies”, vertelt ze. “Ook brak een injectienaald bij de verdoving.”
“Overigens hoeven het niet altijd grote missers te zijn”, stelt Inge Holtkamp, werkzaam in Den Haag als tandarts met affiniteit voor angstproblematiek. “Soms ontstaat de angst door ogenschijnlijk kleine momenten, zoals het verslikken in speeksel of water.”
Naast angst speelt schaamte een grote rol in het vermijden van de tandarts.
Freepik, standretSchaamte
Naast angst speelt schaamte een grote rol in het vermijden van de tandarts, vertelt Van Houtem. Veel mensen schamen zich voor een slecht gebit of een bepaalde mondgeur. “Ze zijn bang voor het oordeel van de tandarts, wat een extra drempel vormt. En dan is er ook de schaamte voor het oordeel vanuit de maatschappij. “Soms spreken mensen niet meer met vrienden af of gaan ze niet naar werk.”
Voor Estelle is die schaamte herkenbaar. Tijdens haar zwangerschappen had zij veel last van misselijkheid. Door het vele overgeven beschadigden haar tanden en kiezen, maar ook tandenpoetsen lukte nauwelijks. “Zelfs daarvan werd ik misselijk”, vertelt ze. Gaandeweg ontstonden er meerdere goed zichtbare gaatjes. “Ook ik was bang dat de tandarts en assistente daar iets van zouden vinden.”
Estelle durfde nauwelijks nog te lachen op foto’s. Toen ze besefte dat haar kinderen later misschien alleen fotoboeken zouden hebben met een moeder die haar mond gesloten hield, gaf dat de doorslag. “Ik wist: ik heb hulp nodig.”
De drempel over
Maar hulp zoeken ging niet zonder slag of stoot. Estelle nam contact op met meerdere tandartsen. Telkens zei ze de afspraak weer af zodra de angst opliep. Tot ze terechtkwam bij een tandarts met affiniteit voor angstklachten.
“Wat mij enorm hielp, was dat ik eerst langs mocht komen zonder dat er een behandeling zou plaatsvinden”, vertelt Estelle. “Gewoon om kennis te maken.” Die laagdrempeligheid bracht rust. “Ik kon zo weer weg als het niet ging, zonder dat dit consequenties had.”
— Caroline van HoutemDe gezondheid van je mond heeft invloed op je lichaam en geest
Holtkamp ziet veel mensen met een vergelijkbaar verhaal. Daarom start zij elke behandeling met een uitgebreide intake. “Ik vraag waar de angst vandaan komt, hoe lang iemand niet is geweest, en waarom juist nu?” Alleen al binnenstappen is vaak een overwinning vertelt ze. “Ik benoem altijd expliciet dat ik het fijn vind dat iemand is gekomen.”
Vervolgens kijkt Holtkamp nuchter naar de situatie zoals die is. Ze benadrukt dat het verleden geen rol speelt in de behandeling. “Dat iemand tien jaar niet is geweest, daar kunnen we niets meer aan veranderen”, zegt ze. “We werken met de situatie zoals die nu is.”
Toch de stoel in
Veel mensen die Holtkamp ziet hebben tijdens een eerdere behandeling het gevoel gehad de controle te verliezen. Er gebeurde iets vervelends, en er werd niet naar ze geluisterd. “Bijvoorbeeld wanneer een tandarts doorgaat terwijl iemand pijn aangeeft, of wanneer iemand zich verslikt doordat het speeksel niet goed wordt weggezogen.”
Ook Van Houtem benadrukt dat mensen meestal niet bang zijn voor de pijn zelf, maar voor het gebrek aan controle. Sommigen vrezen dat de boor uitschiet of dat ze stikken door water in de keel. Exposuretherapie kan helpen die angst te verminderen door mensen bloot te stellen aan wat zij spannend vinden. “Vaak zet ik de boor eerst alleen even aan, zonder iets te doen”, zegt ze. “Zo kunnen mensen wennen aan het geluid.” Door herhaling in een veilige, vrijwel pijnloze setting leert het lichaam dat de angst niet nodig is en gaan patiënten anders denken over de behandeling.
“Door overal uitgebreid de tijd voor te nemen, geven we controle terug. Stap voor stap kijken we wat mogelijk is”, zegt ook Holtkamp. Ze legt tijdens een behandeling altijd duidelijk uit wat ze gaat doen, en benadrukt vervolgens dat het nemen van een pauze altijd mogelijk is. “Gewoon je hand opsteken om te kunnen hoesten, slikken of om even bij te komen. Het maakt niet uit wat de reden is.”
EMDR-therapie kan effectief zijn voor mensen die herbelevingen ervaren in de stoel.
Freepik, wavebreakmedia_microMet succes
Voor Estelle werkte die aanpak. “Door de eerdere fouten vertrouwde ik mijn oude tandarts niet meer”, zegt ze. Haar huidige tandarts wist haar vertrouwen terug te winnen. “In het begin was het heel heftig, want ik had telkens zo’n paniek, maar nu durf ik alle behandelingen te ondergaan.” Al durft Estelle zich nog steeds niet te laten behandelen door een andere tandarts. Dat is de volgende stap.
“Vaak zien we dat de angst binnen een aantal sessies al enorm verminderd is”, aldus Holtkamp. “Dat maakt dit zo’n mooi vak.” Ze legt uit dat mensen vaak binnenkomen met het idee dat niemand ze kan helpen. De angst is zó groot. En uiteindelijk blijken ze toch veel meer te kunnen dan ze zelf dachten. Ze voegt er lachend aan toe: “Wel zeg ik er altijd bij: naar de tandarts gaan zal nooit je hobby worden”.
Voor sommigen is aanvullende hulp nodig. Volgens Van Houtem is EMDR-therapie effectief voor mensen die herbelevingen ervaren in de stoel. Tijdens deze therapie wordt een nare herinnering verwerkt door het volgen van vingerbewegingen, waardoor de emotionele lading afneemt. “Eén van mijn patiënten zag telkens de handen van haar vroegere schooltandarts voor zich”, zegt ze. “Eén à twee EMDR-sessies helpen dan al voldoende om die angst te laten afnemen.”
Je bent niet alleen
Volgens Estelle is het belangrijk dat er meer aandacht komt voor angst voor de tandarts. “Ik durfde er lang niet over te praten”, vertelt ze. “Ik besprak het wel met mijn partner, maar verder niet.” Dat is zonde stelt ze. “Toen ik anderen erover vertelde, bleek dat veel meer mensen om mij heen angst voor de tandarts ervaarden.”
Van Houtem benadrukt: “Blijf er niet mee rondlopen”. Volgens haar zijn er altijd mogelijkheden om iemand te helpen. Bovendien groeit het besef dat mondgezondheid heel belangrijk is. “De gezondheid van je mond heeft invloed op je lichaam en geest. Een slecht gebit kan bijvoorbeeld zorgen voor darmproblemen. En angst voor de tandarts zorgt voor extra mentale ballast.”