Trippen als therapie

“Paddenstoelen, LSD, ayahuasca, mescaline, MDMA.” Wetenschappers doen niet vaak ontboezemingen over hun eigen ‘tripgeschiedenis’ in een interview, maar in het geval van Joost Breeksema is het best logisch. Namens de Rijksuniversiteit Groningen en het UMCG onderzoekt hij de ervaringen van patiënten die therapeutisch zijn behandeld zijn met psychedelica.

Ook zijn collega aan de Leiden Universiteit Michiel van Elk is open over zijn gebruik van psychedelica. Nadat hij het streng christelijke geloof uit zijn jeugd vaarwel zei, deed hij het nodige wat god verboden heeft. Psychedelica hoorden daarbij. Deels uit persoonlijke nieuwsgierigheid, maar ook beroepsmatig. “Als wetenschapper wil je weten waar je het over hebt. Anders is het alsof je een reisgids schrijft over een plek waar je nooit was.”

Uit de Nationale Drugmonitor van het Trimbos Instituut blijkt dat het gebruik van psychedelica in de lift zit, al blijft de groep gebruikers relatief klein. Het gebruik van LSD en paddo’s verdubbelde sinds 2015, terwijl ook het gebruik van truffels steeg. Vooral het gebruik onder mensen die uitgaan en tussen de 16 en 35 jaar oud zijn valt op: in 2023 (het meest recent gemeten jaar voor deze groep) gebruikte 9,7 procent truffels, 2,9 procent paddo’s en 3,9 procent waagde zich dat jaar aan LSD. Na corona nam het gebruik van psychedelica toe, omdat men op zoek ging naar ‘persoonlijke inzichten, creativiteit of om antwoorden te vinden op existentiële vragen’, staat in de monitor.

Dat sluit aan bij wat Van Elk en Breeksema zien in hun onderzoek. “Qua intenties staat therapeutisch gebruik vaak bovenaan”, stelt Van Elk. Breeksema vult aan: “Bovendien krijgt therapeutisch gebruik van psychedelica veel aandacht in media en social media, waardoor mensen er meer over leren.”

Ontkerkelijking

Je zou kunnen zeggen dat Van Elk zichzelf heeft ‘ontkerkelijkt’ en daarna deels zijn toevlucht zocht in psychedelica. Dat patroon zie je ook in de samenleving, stellen beide wetenschappers. De ontkerkelijking in het westen zorgde voor een spirituele honger. Breeksema: “Religieuze gemeenschappen zijn plekken waar mensen samenkwamen en betekenis vonden in iets groters dan henzelf.” Psychedelica nemen voor een deel die rol over.

Van Elk ziet daarin ‘een bredere trend van individuele spiritualiteit’. Mensen willen er zelf vorm aan geven, in plaats van zich te verbinden aan bestaande religies. “Het wordt een soort plakwerk-spiritualiteit: je kiest zelf elementen die bij je passen. En artikelen over psychedelica zie je tegenwoordig ook in bravere media als LINDA. en Libelle, wat suggereert dat het niet meer alleen in alternatieve kringen leeft.”

Innerlijke reis

Naast zingeving lijkt ook mentaal welzijn een belangrijke reden te zijn waarom mensen naar psychedelica grijpen. Een van de bekendste middelen met dat doel is ayahuasca, een drankje dat meestal door een sjamaan wordt gemaakt van lianen en bladeren van een tropische plant. Deelnemers aan ceremonies moeten vaak overgeven en je tript er hard van. “Je weet niet precies wat er in het brouwsel zit, effecten zijn heftiger en onvoorspelbaarder dan bij truffels en ervaringen zijn visueler en mystieker. Mensen beschrijven bijvoorbeeld ontmoetingen met andere werelden”, duidt Van Elk, die zelf aan meerdere ceremonies deelnam. Hij ziet dat ayahuasca steeds meer wordt gebruikt. In 2024 nam één op de duizend Nederlanders ayahuasca, volgens de Nationale Drugmonitor.

Ayahuasca valt onder wat gebruikers vaak ‘plantenreizen’ of ‘plantmedicijnen’ noemen: deelnemers maken onder invloed van de plant een innerlijke reis en stuiten op herinneringen, emoties of beelden. Breeksema ziet dat veel deelnemers hopen dat het ze helpt bij zelfonderzoek en zingeving. “Het kan spiritueel zijn, een verbondenheid met iets groters dan jezelf, zoals de natuur of het universum. En mensen zeggen te ervaren wat voor hen belangrijk is, wat hun waarden zijn.”

Iets soortgelijks maakte Breeksema zelf mee. Hij is nu meer dan vijftien jaar vegetariër en dat staat niet los van zijn eigen geestverruiming. “Ik wist al genoeg over het slechte dierenwelzijn en de klimaatimpact van vlees. Maar onder invloed van psychedelica ervoer ik dat op een andere, meer emotionele of belichaamde manier. Ik voelde me onderdeel van de levende natuur en verbonden met andere levende wezens.” Het bleek het laatste zetje dat nodig was om vlees voortaan te laten staan.

Spanningsveld

Zowel Van Elk als Breeksema staan gematigd positief tegenover het idee dat psychedelica het mentale welzijn kunnen verbeteren.

In zijn boek Een nuchtere kijk op psychedelica nuanceert van Elk de rol die psychedelica kunnen spelen bij mentale problemen. Hij gebruikt zijn eigen problematische omgang met alcohol als voorbeeld om te laten zien dat psychedelica weliswaar inzicht kunnen geven, maar dat je vervolgens hard moet werken om iets met die inzichten te doen. Psychedelica zijn daarbij geen vervanger voor goede therapie of behandeling.

Breeksema ziet dat in onze samenleving veel nadruk ligt op presteren, carrière maken, een huis kopen en kinderen krijgen. “Dat kan frictie veroorzaken en het antwoord vinden mensen niet altijd bij een psycholoog. Mentale klachten gaan niet altijd alleen over somberheid, angst of verslaving, maar hebben ook te maken met zingeving, het vinden van je plek in de maatschappij. Mensen krijgen de indruk dat psychedelica hen hierbij zouden kunnen helpen.”

Beide experts plaatsen daar serieuze kanttekeningen bij. In Nederland mogen psychiaters of andere ggz-professionals geen psychedelische sessies begeleiden. Behandeling met truffels en andere psychedelica zit nog in de onderzoeksfase. Tegelijkertijd zien Van Elk en Breeksema dat er een markt is ontstaan. Een eenvoudige zoektocht op Google leert dat er veel ceremonies worden aangeboden met psychedelica, die zouden helpen met ‘healing’ en ‘genezing’ van trauma’s.

Breeksema ziet een “vreemde situatie” ontstaan: “Professionele therapeuten met een jarenlange studie mogen behandelingen met psychedelica nog niet toepassen omdat deze nog niet als medicijn geregistreerd zijn, waardoor mensen zónder die achtergrond in het gat springen.” Ook Van Elk merkt dat een psychedelische retraite of ceremonie vaak wordt gezien als therapie. “Maar de sjamaan is zelden een therapeut die geschoold is in complexe psychische problematiek, zoals trauma of PTSS.”

Bad trips

Bovendien kleven er risico’s aan psychedelica. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer een derde van de gebruikers negatieve bijwerkingen ervaart. Denk aan bad trips, angst om gek te worden of dat je niet meer uit de trip komt. Sommige mensen raken, zeker als ze al kwetsbaar zijn, ontregeld.

Bij wetenschappelijke experimenten met psychedelica als therapeutische toepassing worden deelnemers daarom uitgebreid gescreend. Er wordt bijvoorbeeld gecheckt of er psychoses voorkomen in de familie. Van Elk schat in dat dit voorafgaand aan psychedelische ceremonies weinig gebeurt. Hij ziet dat er vaak weinig nazorg is, terwijl mensen weken later nog met vragen of herbelevingen kampen. Soms kunnen psychedelica zelfs leiden tot traumatische ervaringen, dissociatie of het triggeren van psychoses bij mensen die daar gevoelig voor zijn, vertelt hij. “Het stelt eisen aan de kwaliteit van begeleiding, screening en zorg. Goede bedoelingen en eigen ervaring zijn niet genoeg om complexe problematiek te begeleiden.”

De psychologen pleiten daarom voor een richtlijn waarmee mensen die naar een psychedelische retraite willen zelf een weloverwogen afweging kunnen maken over wat zij willen en waar ze naartoe gaan. Dat klinkt ook gek, richtlijnen voor iets wat zich in het officieuze circuit afspeelt, maar volgens Van Elk zijn die toch belangrijk; mensen die op retraite willen, vinden hun weg uiteindelijk tóch wel. “Je kan in zo’n richtlijn opnemen waar mensen op moeten letten bij een organisatie, bijvoorbeeld hoe de medische screening en intake zijn en hoe er omgegaan wordt met medische gegevens en privacy. Verder raad ik mensen met name aan zich ervan bewust te zijn dat een retraite vaak religieus of spiritueel van aard is en niet hetzelfde is als therapie."