Bij een muze denk je al snel aan een stil model voor een geniale kunstenaar. Maar in veel gevallen inspireerde de muze niet alleen, maar dacht ze juist mee of gaf ze zelfs mede vorm aan het werk.
Kate Moss staat in het atelier van de vermaarde schilder Lucien Freud. Bijna achteloos trekt ze haar kleding uit en drapeert zich over het krakkemikkige bed. Zij wil dat hij haar naakt schildert, omdat hij eerder tegen haar zei dat naakte mensen niets kunnen verhullen. Naaktportretten vertellen volgens hem de waarheid en Moss vindt het tijd haar waarheid te laten zien. Freud legt ondertussen haar arm zorgvuldig net anders neer. Hij bestudeert haar nog eens goed en begint driftig met houtskool te schetsen.
Het is een van de vele scènes uit de film ‘Moss & Freud’ die zich afspelen in het thuisatelier van Freud. De film exploreert de relatie tussen het topmodel en de kunstenaar. Een relatie die, althans gedeeltelijk, gebracht wordt als die tussen muze en kunstenaar, waarbij het model gedienstig is aan de genialiteit van hij die haar in beeld brengt.
Kunstenaars in wording
Het is zeker niet de eerste keer dat de relatie tussen muze en maker voer is voor populaire cultuur. Er zijn talloze boeken en films gemaakt over de vrouwen die Picasso, Hemmingway, Monet of Vermeer inspireerden. Veelal verhalen waarin de muze in kwestie aan de ene kant een soort goddelijke status krijgt als de inspirator van het talent, maar ook verhalen waarin zij opvallend passief is.
Volgens Gaston Franssen, hoogleraar Nederlandse Letterkunde en Intermedialiteit, is de muze als een abstract ideaal dat de kunstenaar op een voetstuk plaatst. “Maar iemand op een voetstuk plaatsen is ook een vorm van controle. Dan staat iemand daar, en dan moet die daar blijven staan. Als muze moet je vooral niet spreken. Je moet boven alles mooi of inspirerend zijn.” Dat zie je volgens Franssen ook terug in de poëzie uit de romantiek. “Denk aan Edgar Allan Poe en Charles Baudelaire, bijvoorbeeld. Daarin wordt de vrouw verheerlijkt als een soort ideaal, maar ook als iets dat gecontroleerd en ingeperkt moet worden,” aldus Franssen.
Op het moment dat een kunstenaar de muze (letterlijk en figuurlijk) op een voetstuk plaatst, wordt de vrouw verheerlijkt, maar ook ingeperkt.
jplenio1, via Magnific.comSchrijver Loren Snel deed voor haar roman ‘Muze’ (2023) veel onderzoek naar het fenomeen en zag dat veel bekende muzen complexer zijn dan de populaire verhalen ons vaak doen geloven. “In veel gevallen heb je te maken met een kunstenaar die zo gefocust is op zijn kunst, dat hij – het zijn historisch meestal mannen – uitsluitend een intieme relatie kan opbouwen met andere kunstenaars. Want alleen die houden het met hen uit. Dus die muzen waren, logischerwijs, vaak ook kunstenaars in wording.”
Co-creator
Het is volgens Snel dan ook niet gek dat Freud zich aangetrokken voelde tot Moss. Want ook zij is op een bepaalde manier een maker. “Net als zijn ex-partner Celia Paul overigens. Freud pikte haar op toen zij 18 was, hij was op dat moment 54. In het begin van die relatie is zij vooral zijn muze, maar later wordt zij zelf ook een grootheid in de Britse schilderkunst.”
Muzen zijn dan ook vaak artistieke krachten in hun eigen recht. “Ze hadden vaak zelf ook een artistiek inzicht en inspireerden op veel meer manieren dan enkel dat gemythologiseerde beeld van een vrouw die alleen stil zit en wordt vastgelegd,” zegt Snel. “Het gaat ook vaak niet alleen om uiterlijk, maar om een actieve bijdrage. Bestudeer je de relaties tussen beroemde kunstenaars en muzen, dan valt op dat ze vaak niet alleen model, maar juist een co-creator is geweest.”
Snel noemt het voorbeeld van Dora Maar, een van de bekende minnaressen en muzen van Picasso. “Zij was zelf ook een beroemde surrealistische fotograaf.” In de tijd dat Picasso met Maar is, schildert Picasso een van zijn beroemdste werken: Guernica. “Dat is het enige zwart-wit schilderij dat hij ooit heeft gemaakt. Veel kunsthistorici zeggen daarom dat Picasso geïnspireerd werd door haar fotografie,” aldus Snel. “Het is bovendien een sociaal-maatschappelijk geëngageerd schilderij, dat was iets wat hem vrij weinig interesseerde. Maar Dora Maar was wél bezig met de Spaanse burgeroorlog (het onderwerp van Guernica, red.).”
— Loren Snel, schrijver van het boek ‘Muze’
“Het is ook nog eens Maar die een studio regelt die groot genoeg is om het werk in te kunnen schilderen. En ze heeft het werk nog beroemder helpen maken, door met haar fotografie vast te leggen hoe het gemaakt wordt. Ze heeft zelfs penseelstreken gezet op dat doek,” zegt Snel. “Maar het enige dat wij historisch overhouden is dat ze zo mooi stil heeft gezeten en dat hij zoveel portretten van een huilende vrouw heeft geschilderd.”
Goddelijke muzen
De kunstgeschiedenis zit volgens Snel vol met dat soort verhalen. Het idee dat de muze haar eigen kunst moet opgeven, of soms zelfs verwoest moet worden, is diepgeworteld volgens de schrijver. “Ook Lucien Freud was verontwaardigd dat Celia Paul haar kunst niet voor hem wilde opgeven.” Net als Franssen ziet Snel daar een link met de romantiek, de periode waarin religie en daarmee het collectief naar de achtergrond verdwijnen en het individuele genie belangrijker wordt.
Hoewel ‘Moss & Freud’ redelijk dicht bij het romantische ideaal van de geniale kunstenaar blijft en Freud vrij kritiekloos neerzet – het feit dat hij veertien kinderen verwekte bij verschillende vrouwen, wordt door de film bijvoorbeeld bijna helemaal genegeerd – toont de film wel een deels gelijkwaardige relatie tussen kunstenaar en model. Moss lijkt zich echt gezien te voelen door Freud. In elk geval meer gezien dan door al die fans, designers en fotografen die haar continu verheerlijken. Freud lijkt op zijn beurt iets te verzachten in de aanwezigheid van Moss. Gelet op het feit dat Moss zelf als producent op de credits van de film verschijnt is het de vraag of het echt zo is gegaan, maar het inspireren en dienen lijkt hier wel van twee kanten te zijn gekomen.
De Oude Grieken geloofden dat de kennis en inspiratie van de negen muzen afstraalden op de kunstenaar. Dat is volgens Gaston Franssen vergelijkbaar met het vereren van sterren vandaag de dag.
rugger86, via Magnific.comDat heeft mogelijk ook met de sterrenstatus van Moss te maken, vermoedt hoogleraar Franssen. Hij ziet daarbij paralellen tussen de Griekse oudheid, de tijd waarin de muzen hun oorsprong vinden, en de manier waarop we tegenwoordig sterren vereren. “Het wordt fan komt uiteindelijk van het Griekse woord fanum, dat tempel betekent.” Dat is volgens Franssen geen toevalligheid. Het vereren van sterren is volgens hem vergelijkbaar met het vereren van de muzen. “Het idee is dat de waarde van de persoon die je bewondert ook op jou afstraalt. Zoals de kennis en inspiratie van de goddelijke muze afstraalden op de kunstenaar.”
Van twee kanten
Mogelijk was dat een reden voor Freud om te kiezen voor Moss als model. Haar vrije geest straalt in de film in elk geval wel degelijk op hem af. Dat geeft Moss een zekere macht in de relatie, al moeten we ons volgens Snel wel realiseren dat die macht in dit geval altijd voorwaardelijk is. “Topmodel Emily Ratajkowski schreef in haar boek ‘My Body’ (2021) dat haar macht alleen maar bestond bij de gratie van het patriarchaat. Dat geeft jou alleen die machtspositie zolang je mooi bent.”
Muze zijn is daarbij volgens Snel ook geen kwestie van keuze. “Het is iets dat anderen over jou moeten zeggen. Iemand moet jou aanwijzen en dan zeggen dat jij interessant, mooi en charismatisch genoeg bent. Daarmee vervalt, voor mij in ieder geval, de waarde van het compliment. Het is immers alleen bij de gratie van die ander dat ik inspirerend ben. Terwijl het dus eigenlijk een soort co-creatie is. En ik hoop dat we de relatie tussen muze en kunstenaar uiteindelijk ook zo gaan zien.”