Digitale transitie kent lange adem

“Het is echt heel erg”, preekt ICT-expert Bert Hubert in The Hope Church in Utrecht voor een zaaltje van dertig enthousiastelingen. Twee dagen hiervoor sprak Hubert in de Tweede Kamer over de aanstaande overname van DigiD-beheerde Solvinity door het Amerikaanse bedrijf Kyndryl, waar hij ongeveer dezelfde boodschap gaf: dit zou heel erg zijn.

De aanwezigen zijn deelnemers aan de masterclass Digitale Macht en Soevereiniteit van de Open Universiteit in samenwerking met toch wel de crème de la crème van de Nederlandse digitale autonomiebeweging: hoogleraar digitalisering en de democratische rechtsstaat Reijer Passchier, internetpionier en baas van WAAG Future Lab Marleen Stikker, en Bert Hubert dus. “We kunnen wel blijven roepen: het is erg, erg, erg, maar daar kom je ook niet verder mee”, zegt Stikker. De drie verbinden elk hun eigen invalshoek en geven daarmee handelingsperspectief, is het idee. Stikker zegt dat ze hoopten dat er vooral mensen op af zouden komen die in hun organisatie aan de knoppen zitten, die wellicht nog een zetje nodig hadden: hoge ambtenaren, strategen bij kennisinstellingen, en ontwikkelaars die bij willen dragen. Dat lijkt aardig gelukt: van de dertig aanwezigen werkt het grootste gedeelte bij een ministerie, universiteit of hogeschool. Maar zitten ze aan de knoppen?

Ik spreek een docent aan een hogeschool die leerlingen door AI ziet veranderen in “luie studenten zonder principes of ethische codes”, een ambtenaar die enthousiast een autonoom administratiesysteem bouwde, op basis van opensource software, maar nu vastloopt in de stroperige bureaucratie van z’n eigen overheid, en een IT’er van een universiteit die zijn collega’s maar moeilijk meekrijgt. Hij laat trots zien zelf zo min mogelijk afhankelijk te zijn van Amerikaanse software: een laptop met het opensource besturingssysteem Linux en een simpele telefoon van een Europees merk. Alleen noodzakelijke groepscommunicatie gaat via een smartphone die hij het liefst ver in z’n tas weggestopt – of nog beter, thuis – laat. “Als iemand me nodig heeft, bellen ze maar.”

Terug in de middeleeuwen

Hier zitten de voorlopers. Dat onze digitale afhankelijkheid van buitenlandse techbedrijven heel erg is, weten de aanwezigen in Utrecht, onder wie ikzelf, best. Ze hebben allemaal dezelfde vraag: hoe nu verder?

Het duurt even voordat daar een antwoord op komt. Het eerste uur is voor het academisch perspectief van Passchier, die al snel de logo’s van de big five op het scherm zet: Google, Amazon, Apple, Meta en Microsoft. Volgens Passchier zijn deze bedrijven zo ongelofelijk groot dat het net onafhankelijke staten zijn: “Beslissingen en regels van Big Tech-bedrijven zijn soms veel dwingender dan wetten van staten. Hoe onze privacy werkt, hoe onze kinderen opgroeien, wat ze leren, met welke technologie en met het oog op welke waarden we investeren en hoe onze verkiezingen werken; het wordt niet bepaald door mensen zelf of door volksvertegenwoordigers, maar in boardrooms in Silicon Valley.”

Passchier is een begenadigd spreker, de zaal hangt aan z’n lippen. Hij spreekt zonder dubbelzinnigheden, zonder wetenschappelijke onzekerheden, eerder met de opbouwende energie van een prediker. Het verraadt dat zijn interesse en motivatie verder reiken dan het academische. De ironie dat de masterclass in een kerk plaatsvindt, ontgaat niemand; technologie is ook religie. Het kent winnaars en verliezers, heeft voordelen en nadelen, gelovers en niet-gelovers. Digitalisering verandert hoe mensen nadenken en met elkaar omgaan, hoe organisaties en macht werken. Afdelingen met mensen veranderen in geautomatiseerde algoritmes, met meer macht voor de IT’er.

Pek en veren

De kerk waar we zijn heet weliswaar de Hope Church, maar van hoop is na Passchiers praatje weinig meer over. Hij is zelf ook pessimistisch, in het bijzonder over de vraag of de democratische rechtsstaat Big Tech wel gaat overleven. Uit Passchiers academische hoek klinkt steeds meer de angst dat duizend jaar voorzichtig opbouwen van democratie in rap tempo wordt teruggedraaid. We zijn terug in de middeleeuwen, toen de macht in handen was van een zeer beperkt groepje vermogenden.

Maar er is hoop. Tenminste, zo presenteert Passchier zijn weg naar voren. Want de Europese Unie heeft een gigantisch leger: 450 miljoen inwoners die allemaal kunnen kiezen met hun data, hun organisatie en hun portemonnee. Bovendien zijn er prima Europese wetten, ook al is handhaven moeilijk: “We moeten ze met pek en veren Europa uitgooien. Daar hebben we meer dan genoeg juridische aanknopingspunten voor en hebben we vroeger ook best vaak gedaan. Het is tijd voor de Europese bazooka.”

Enge wereld

Tijd voor wat optimisme? “Het is nog veel erger dan Reijer zegt”, begint Hubert. Helaas. “De hele maatschappij draait op computers. IT is belangrijker dan ooit. De wereld is ook enger dan ooit. Overheden hebben een leidende rol in onze bescherming, dus zitten we in het pijnlijke moment dat we gered moeten worden door het digitale vermogen van overheden.” Het gaat om alles: ziekenhuizen en de rest van de zorgketen, banken, betaalsystemen, het UWV, notarissen, het COA, de rechtspraak, rampenzenders, radio, waterschappen … Hubert gaat nog even door.

Het handelingsperspectief wordt door Hubert dus concreet gericht op ministeries en overheden: stop direct alle migratie naar Amerikaanse systemen. Wat wordt er nu nog verhuisd, kan dat nog ophouden? Er zijn ook positieve berichten: Europa kan dingen best wel zelf bouwen, dat deden we vroeger ook. “Het is net als de bakker in de straat. Die is niet weggegaan omdat hij geen brood meer kon bakken, maar omdat wij er niet meer naartoe gingen”, stelt Hubert.

Stip op de horizon

Het échte optimistische verhaal komt vandaag van internetpionier Marleen Stikker. Ze schetst hoe het ook kan zijn. Hoe een internet eruitziet waarbij alle dimensies van publieke waarden vertegenwoordigd zijn: een infrastructuur waar iedereen op (zo veel mogelijk) gelijke wijze van profiteert, waar ieders leven beter van wordt, waar niet geparasiteerd wordt op persoonlijke data. Technologie die werkt voor óns! Ons, het volk. En oh ja, of dat ook misschien mag passen binnen de grenzen van de planeet.

En tóch ging ik hier met optimisme weg. Niet omdat ik nu pas besef hoe erg het eigenlijk is en er wat aan kan doen – wie deze drie ruiters van de digitale apocalyps al langer volgt, kent de verhalen al. Het was een halve dag preaching to the choir, in een kerk nota bene, en nu is het koor aan de beurt. Daarvoor waren iets meer concrete handvatten wellicht fijn geweest. Toch is het gebrek daaraan ook weer niet zo raar; er zijn nou eenmaal geen quick fixes.

Nee, het optimisme kwam van het feit dat hier een groep mensen wordt aangesproken die dachten dat ze roepende in de woestijn waren. Stikker laat een beroemd filmpje zien van een man die zonder T-shirt aan, in z’n eentje een nogal opmerkelijke dans uitvoert op een lege grashelling tijdens een muziekfestival. Hij staat lang in z’n eentje, dan komt er iemand bij, nog iets later een derde danser, en al snel staat de hele helling vol met feestende mensen. De digitale transitie, van big tech naar eerlijke tech, is eentje van de lange adem, leren we vandaag. We luisterden vandaag naar drie pioniers die met z’n drieën op de grashelling aan het dansen zijn. Vandaag zijn daar dertig mensen bijgekomen, nu de rest van het feest nog.