Dit WK klinkt het Wilhelmus weer uit duizenden kelen. Tegelijkertijd is het misschien wel één van de minst begrepen volksliederen van Europa. Wat zingen we eigenlijk en waarom roept het emotie op?
Twee uitstekende scores van het Nederlands elftal op 20 juni tegen Zweden. In negentig minuten werden de Scandinaviërs met 5-1 van het veld geveegd. En voor de wedstrijd, tijdens het volkslied, bracht de regie twaalf oranjespelers in beeld, die allen meezongen. Verre van zuiver, maar een kniesoor die daarop let.
Onduidelijk is hoeveel de oranje leeuwen en de fans daadwerkelijk weten van de tekst. Iemand die wél veel over het Wilhelmus kan vertellen is historisch letterkundige Martine de Bruin van het Meertens Instituut. Zij veegt de bijna vijfhonderd jaar oude stoflaag van ons volkslied.
Kun je beknopt omschrijven waar het Wilhelmus over gaat?
“Het gaat over Willem van Oranje, die in de ik-vorm tot ons spreekt. Hij legt uit hoe de situatie ervoor staat in de aanloop naar de opstand tegen Spanje. Hij vertelt wat er allemaal is gebeurd, wat zijn positie is en waarom hij handelt zoals hij doet. Tegelijkertijd roept hij mensen op hem te volgen. Het is dus een strijdlied. De gebeurtenissen die in het lied worden beschreven, spelen zich vooral af rond 1568. Daarom gaan we er vanuit dat het volkslied uit dat jaar komt, of snel daarna.”
Als je als leider een onderdrukker je land uit wil gooien, dan is een strijdlied natuurlijk belangrijk. Was het lied ook een soort zelfpromotie van Willem van Oranje?
“We weten dat Willem van Oranje werd omringd door een team van schrijvers en adviseurs. Het is best waarschijnlijk dat het Wilhelmus in die kring ontstond, maar of Willem van Oranje er persoonlijk bij betrokken was, weten we niet zeker.”
Het lied bestaat dus al bijna 500 jaar. Is het daarmee ook het oudste volkslied ter wereld?
“Wel als je kijkt naar de combinatie van tekst en muziek. Het Japanse volkslied heeft weliswaar een oudere tekst, maar de combinatie van de tekst en melodie van het Wilhelmus maakt het tot het oudste volkslied dat nog steeds in gebruik is. Zoals veel oude volksliederen, zoals God Save the King en de Marseillaise, ging ook het Wilhelmus door de eeuwen heen een eigen leven leiden. Het was vroeger als strijdlied sneller, maar werd steeds trager. Bij gelegenheden waarbij een nationale hymne wordt gezongen, hoort namelijk een zekere mate van plechtigheid.”
Oud-bondscoach Rinus Michels vergeleek voetbal ooit met oorlog. Zou het Wilhelmus voor een interland niet in de oorspronkelijke vorm gespeeld moeten worden, dus als een sneller en minder plechtig strijdlied, om de troepen klaar te stomen voor de strijd?
“Veel mensen ervaren het langzame zingen van het Wilhelmus als wat te veel van het goede. Maar bij interlands speelt mee dat het tempo niet zo hoog mag liggen dat mensen niet meer kunnen meezingen. Dat maakt het ingewikkeld.”
Naast de traagheid zou de tekst oud en onbegrijpelijk zijn. Bovendien eren we de koning van Spanje in de tekst: den Koning van Hispanje, heb ik altijd geëerd.
“Je kan dat zien als heel erg Nederlands: het is polderen avant la lettre. Maar voor een strijdlied is het natuurlijk een beetje gek dat Willem van Oranje ‘beschaafd’ in opstand komt terwijl hij de koning blijft eren. Het klopt dat niet veel mensen ontroerd raken door de nuance van de tekst.”
Wat vind je er zelf eigenlijk van?
“Ik vind het bijzonder dat we een volkslied hebben met zo'n oude geschiedenis en als ik het hoor, doet het wat met me. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat ik daarin niet alleen sta. Sporters geven bijvoorbeeld aan dat het zingen van het volkslied een moment is waarop ze emotioneel worden. Ook tijdens de Nationale Dodenherdenking speelt het Wilhelmus een belangrijke rol. De muziekhistoricus Louis Grijp merkte ooit op dat juist de onbegrijpelijkheid van de tekst bijdraagt aan de rituele kracht. Vergelijk het met Latijnse hymnen in de kerk. Het is de vertrouwde melodie die raakt aan collectieve herinneringen en emoties.”