Je hoort tegenwoordig veel over polarisatie en populisme. Wat betekenen die termen eigenlijk? En hoe hebben ze met elkaar te maken? Leerlingen in Eindhoven ontdekten het tijdens een workshop.
“Jij hoort niet eens bij Nederland!”, roept Daan van zestien tegen Maurice. Maurice ziet er Aziatisch uit. Vlak ervoor bepleitte Maurice nog dat de spreidingswet moet worden afgeschaft. De spreidingswet regelt dat asielzoekers eerlijker over de verschillende gemeentes in Nederland worden verdeeld dan nu het geval is. Maurice vond dat er eigenlijk helemaal geen asielzoekers meer naar Nederland moeten komen. “De Nederlanders willen dat niet meer. Maar er wordt helemaal niet naar hen geluisterd!” Daarop sloeg Daan toe.
Jij hoort niet eens bij Nederland.
Ik sta in een klaslokaal van een school in Eindhoven met een groep vwo-4-leerlingen. Tien minuten geleden voerden ze nog een keurig beschaafd debat over de spreidingswet met inhoudelijke voor- en tegenargumenten onder leiding van mijn collega. Maar tijdens deze tweede debatronde gebeurde er iets vreemds.
Het debat wordt één grote chaos, en dat is precies de bedoeling van de workshop over polarisatie.
Fabrikasimf via MagnificRetorisch geweld
Daan slaat steeds beledigendere taal uit en onderbreekt om de haverklap mijn collega, die het debat leidt. Maurice praat alleen nog maar over de Nederlanders naar wie niet wordt geluisterd door de politieke partijen. Soumaya beweert stellig dat criminaliteit onder asielzoekers dubbel zo hoog is als onder Nederlanders. Het is onduidelijk waar ze deze informatie vandaan heeft. Te midden van dit retorisch geweld blijft Freek onverstoorbaar. “Ik begrijp uw punt, maar ik denk toch dat het anders zit.”
Tijdens deze tweede, geheel anders getoonzette debatronde kregen de leerlingen van tevoren een briefje van mij. Daarop staat een specifieke communicatiestrategie waarmee ze hun eerdere standpunt opnieuw moeten verdedigen. Eén groepje moet bewust desinformatie verspreiden. Een ander groepje moet zeer onbeleefd worden. Het derde groepje wordt populistisch: zij moeten claimen dat ‘het volk’ wil wat zij willen en dat ‘de elite’ ondemocratisch is, omdat zij niet naar het volk luisteren. Tot slot moet het vierde groepje proberen een beschaafd debat te blijven voeren.
Tijdens de workshop mogen de leerlingen mis- en desinformatie verspreiden, onbeleefd zijn en populistische taal gebruiken.
Freepik via MagnificPolarisatiestrategieën
Natuurlijk wordt het debat één grote chaos. En dat is precies de bedoeling van de workshop over polarisatie die ik samen met mijn collega geef. Polarisatie betekent dat verschillende groepen mensen tegenover elkaar staan wat betreft standpunten (ideologische polarisatie) of gevoelens over de tegenstander (affectieve polarisatie, ‘affect’ betekent emotie of gevoel).
In de media hoor je geregeld dat de polarisatie in Nederland steeds meer toeneemt. Maar eigenlijk valt dat wel mee, volgens wetenschappelijk onderzoek dat onder anderen door mijn collega’s is uitgevoerd. Dat we dénken dat we veel gepolariseerder zijn dan vroeger, is te wijten aan onze politici. Zij kunnen communicatiestrategieën gebruiken die ervoor zorgen dat een politiek debat polariseert.
Inderdaad: dat zijn precies de strategieën waarmee Soumaya, Daan, Maurice en Freek hebben geoefend tijdens de workshop: mis- en desinformatie verspreiden, onbeleefdheid en populistisch taalgebruik. We laten tijdens de workshops zien dat politici deze strategieën echt toepassen. Dat zorgt voor veel polarisatie tussen politici en voor minder inhoudelijke debatten.
Filmpje van Trump
Zie voor het verspreiden van desinformatie bijvoorbeeld dit filmpje van Trump, waarin hij zegt dat migranten de huisdieren opeten van Amerikaanse inwoners. En dit filmpje van de ex-president van Brazilië, Jair Bolsonaro, laat goed zien hoe ongelooflijk onbeleefd hij is.
Het filmpje van Jair Bolsonaro waarin hij laat zien hoe onbeleefd hij is.
Ten slotte is deze video van toen Nigel Farage, de huidige leider van de uiterst rechtse partij Reform UK, in het Europese Parlement zat een goed voorbeeld van populistisch en onbeleefd taalgebruik door elkaar heen.
Het filmpje van Nigel Farage van Reform UK.
Polarisatieworkshops
De polarisatieworkshops op scholen geef ik namens de universiteit in Wageningen, waar ik als onderzoeker werk. Naast de workshops ben ik bezig met mijn eigen onderzoek. Dat gaat over een van de communicatievormen die ik net noemde: populisme. Ik beschouw populisme als een frame waarin ‘het democratische volk’ tegenover ‘de elite’ wordt gezet. Degene die het frame gebruikt, probeert daarmee zijn of haar eigen standpunten te legitimeren, door te zeggen dat de meerderheid of zelfs het hele volk het met hem of haar eens is. De enige reden dat deze ‘wil van de meerderheid’ nog niet is uitgevoerd door de regering, is dat de regering zeer ondemocratisch is en niet naar het volk luistert. Een stem voor de betreffende politicus is dus tegelijk een stem tégen de regering en vóór de democratie.
Dit is een superkrachtig frame, omdat het een standpunt legitimeert door te verwijzen naar de democratie. Bijna iedereen houdt van de democratie. Dus als je zegt dat jouw standpunt democratisch is (‘alle mensen willen dit’) en dat van je tegenstanders niet, dan lijk je algauw het gelijk aan je zijde te hebben.
Tijdens een polarisatieworkshop op een middelbare school.
Mariska van Dam voor NEMO KennislinkPopulisme en radicaal-rechts
Veel radicaal-rechtse politici die gebruikmaken van het populistische frame, schilderen niet alleen de regering af als ondemocratisch, maar ook vluchtelingen of mensen met een migratieachtergrond. Zij stellen het democratische volk gelijk aan ‘de Nederlanders’, maar zeggen dat veel mensen die in Nederland wonen daar helemaal niet bij horen. Zoals Daan – in zijn rol van onbeleefde politicus – zei dat Maurice niet bij Nederland hoorde. Het betekent dat je heel veel mensen uitsluit van het democratische volk op grond van hun afkomst, etniciteit of geloofsovertuiging. Dat is antidemocratisch.
Het is paradoxaal: je zegt iets antidemocratisch, maar je claimt daarin juist democratisch te zijn.
Die paradox onderzoek ik. Hoe helpt het populistische frame radicaal- en extreemrechtse politici, influencers en activisten om hun ondemocratische ideologieën te verpakken als democratisch? Bijvoorbeeld in hun online communicatie op X?
Ik ga daar nog veel over schrijven voor Faces of Science. Stay tuned!