Prachtig, zo’n zonsverduistering, maar ook razend gevaarlijk voor je ogen. Zonder dat je pijn voelt, kan zonlicht je zicht onherroepelijk beschadigen. Hoe kijk je wel veilig?
“Werkelijk spectaculair, een van de meest intense ervaringen die ik ooit heb gehad, eigenlijk niet te omschrijven.” Astronoom Matthew Kenworthy (Universiteit Leiden) komt woorden te kort als hij vertelt over de zonsverduistering die hij in de zomer van 2017 in Idaho meemaakte. “De komende zonsverduistering is in Nederland niet volledig te zien, maar wel voor een groot deel, en dat zal ook zeker indrukwekkend zijn”, voorspelt hij.
Woensdagavond 12 augustus is het zover. De maan schuift tussen de aarde en de zon, en blokkeert zo deels het zonlicht. De schaduw van de maan raakt de aarde eerst in het hoge noorden, vanaf Siberië naar Groenland. Vanuit daar trekt hij over de Atlantische Oceaan langs het westen van IJsland over Noord-Spanje en verdwijnt ten slotte boven de Middellandse Zee als de zon ondergaat. Toeschouwers over deze lijn zien de volledige zon verduisterd, in Nederland bedekt de maan rond 20:10u ongeveer 90 procent van de zon.
— Matthew Kenworthy
“Een gedeeltelijke zonsverduistering is natuurlijk niet hetzelfde”, verklaart Kenworthy, “maar hij is met 90 procent wel zeer duidelijk zichtbaar, niet te missen en nog steeds indrukwekkend.” Zelf zal hij die avond in zijn eigen Leidse buurt buiten staan om te kijken. “De zon staat wel al vrij laag, dus je hebt wat vrij uitzicht naar het westen nodig. Hopelijk is het niet bewolkt. En je moet natuurlijk je ogen goed beschermen.”
Oogklachten
Dat raadt ook Ike Schouten aan, die als oogarts werkt in Het Oogziekenhuis Rotterdam. “Het directe zonlicht op je netvlies kan voor blijvende schade zorgen”, legt zij uit. Als je in de zon kijkt, raken de kegeltjes en staafjes, de lichtgevoelige cellen in het netvlies, namelijk beschadigd.
“Daar voel je op het moment zelf niks van, want in je netvlies zitten geen pijnzenuwen”, waarschuwt ze. “Meestal merk je de gevolgen pas later.” Wat merk je dan? “Vaak is je centrale zicht verminderd en zie je bijvoorbeeld een vlek midden in je gezichtsveld of net ernaast, dat ligt eraan hoe je naar de zon hebt gekeken. Of je ziet vervormingen, waardoor rechte lijnen krom lijken, grote dingen kleiner ogen of kleuren veranderen. Soms krijg je ook een overgevoeligheid voor licht.”
Met een beetje pech is die schade blijvend. “Na de zonsverduistering in 1999 (die dwars over Midden-Europa trok, red.) zijn patiënten met oogklachten nog langere tijd gevolgd”, zo vat Schouten een onderzoek uit 2001 samen. “Ongeveer twintig procent had na zeven maanden nog steeds klachten. Bij de rest heeft misschien ook simpelweg gewenning opgetreden. Daarbij zien we ook dat hoe langer je in de zon kijkt, hoe meer kans je loopt om schade op te lopen.”
De komende zonsverduistering is in Nederland niet volledig te zien, maar is met 90 procent wel zeer duidelijk zichtbaar, niet te missen en nog steeds indrukwekkend.
gulnoman585, via Magnific.comKijk indirect
Hoe kijk je dan veilig naar de (gedeeltelijke) zonsverduistering? De makkelijkste manier is met een eclipsbril. “Ik heb er net eentje besteld”, vertelt Schouten. Deze bril blokkeert bijna al het ultraviolette en infrarode licht plus een groot deel van het zichtbare zonlicht. Zorg dat je een gecertificeerde bril hebt die voldoet aan de internationale norm ISO 12312-2, en controleer voor gebruik op krasjes of andere beschadigingen. “Online zie ik verschillende tijdsduren dat je door zo’n bril zou mogen kijken, van een halve minuut tot drie minuten, maar daar ken ik geen onderbouwing voor. Maar het is altijd goed om je ogen na een minuut even pauze te geven.”
Degenen die geen geschikte eclipsbril bij de hand hebben, raadt Kenworthy een indirecte kijkmethode aan. “Houd een vergiet of een schuimspaan in de zon en kijk naar de schaduw met alle gaatjes op een muur. Je ziet dan eigenlijk tientallen zonsverduisteringen.” Hetzelfde effect bereik je door in een stevig stuk papier een rond gaatje van een paar millimeter te maken. Als je met je rug naar zon staat en dat papier omhooghoudt, projecteer je het beeld van de verduisterde zon door het gaatje op een achtergrond. De projectie zie je het beste op een witte muur of een opgehangen wit laken. “Zo’n soort camera obscura is ook leuk om zelf te knutselen, bijvoorbeeld met je kind”, tipt Schouten.
“Als je goed kijkt, zie je de hap van de maan uit de zon ook in de schaduw van de bomen”, vertelt Kenworthy. De ruimtes tussen de bladeren in de bomen werken hetzelfde als de gaatjes in het vergiet.
Zonnefilter
Online gaan er nog verschillende andere manieren rond om naar de zonsverduistering te kijken, maar deze zijn doorgaans niet veilig. Een gewone zonnebril of een lasbril biedt onvoldoende bescherming. En ook kijken door een cd, dvd, fotonegatief of een stuk beroet glas is geen goed idee. “Zonlicht heeft zo’n wijde range aan golflengtes, die worden hiermee niet allemaal tegengehouden”, aldus Schouten. Indirect kijken via een wateroppervlak, bijvoorbeeld van een teiltje water, is ook geen verstandige optie: het zonlicht wordt daarin gewoon gereflecteerd.
Het is belangrijk om je ogen goed te beschermen, ook als je via een camera kijkt. Gebruik daarom altijd een professioneel zonnefilter om de verduistering te fotograferen, want een eclipsbril is niet genoeg.
pvproductions, via Magnific.comHet schermpje van je smartphone of fotocamera lijkt misschien een uitkomst, maar is dat helaas toch niet. Door te kijken op zo’n schermpje beschadig je je camera én je ogen, ook in de selfiestand met je rug naar de zon. Als je de zonsverduistering wilt fotograferen of van dichtbij wilt bekijken via een telescoop, heb je een professioneel zonnefilter nodig dat meer dan 99,999 procent van het zonlicht blokkeert. Dat filter plaats je dan vóór het objectief of de telescoop. “Gebruik daar niet je eclipsbril voor”, waarschuwt Schouten.
Hoe en waar je ook naar de zonsverduistering gaat kijken, zorg dat je je ogen goed beschermt, adviseert Kenworthy. Dat is zeker de moeite waard. “Sommige mensen proberen zo veel mogelijk zonsverduisteringen te zien tijdens hun leven en reizen daarvoor de hele wereld over.” Het wereldrecord ligt met 35 volledige zonsverduisteringen in handen van de vorig jaar overleden astronoom Glenn Schneider en de New Yorkse proofreader John Beattie. “Dat vond ik altijd wat overdreven, totdat ik zelf die in Idaho meemaakte. Het wordt donker, het koelt plotseling af en je ziet een perfect zwart gat met daaromheen de corona van de zon. Heel indrukwekkend.”