Met Koningsdag kleuren pleinen massaal oranje en lopen ze vol met mensen. Goede publieksbeheersing is dan essentieel. Met computersimulaties bereiden steden zich voor. Hoe werkt dat?
Met Koningsdag trekken honderdduizenden bezoekers naar krappe binnensteden zoals die van Amsterdam, Utrecht en Eindhoven. Al die mensen moeten zich enigszins soepel kunnen verplaatsen en ook snel wegkomen als het te druk wordt. Steden nemen daarom maatregelen. In 2025 vroegen crowd managers in Amsterdamse cafés om even geen house, maar ABBA te draaien om de drukte te temperen, meldde AT5.
Maar publieksbeheersing begint met maatregelen vooraf. Grote evenementen zoals de Olympische Spelen kunnen met duizenden mensen fysiek oefenen hoe bezoekersstromen het best verlopen. Voor Koningsdag ontbreekt echter die luxe, terwijl de drukte toeneemt. Informaticus Roland Geraerts (Universiteit Utrecht) speelt daarop in met softwarebedrijf uCrowds, dat met simulaties organisatoren helpt publieksstromen te sturen.
Hoe werken dat soort simulaties precies? Wat zijn nou typische ‘gevaarlijke plekken’ in een krappe stad als Amsterdam of Utrecht? Hoe test je of een simulatie klopt met de werkelijkheid? En wat gebeurt er als mensen onrustig worden? We vragen het aan Geraerts.
Hoe werken simulaties als die van uCrowds precies?
“Eigenlijk schat je in naar welk deel van de stad mensen gaan en wanneer dat gebeurt. Dan bepaal je hoeveel mensen per seconde bij een bepaalde ingang naar binnen komen en wat die vervolgens gaan doen. Mensen gaan typisch eerst naar een artiest, zitten soms te wachten of staan ergens in een rij. Die ‘activiteitenroutes’ teken je in, in een ‘omgeving’ – een digitale kaart in de simulatie.”
“Die virtuele omgeving bestaat in feite uit twee lagen. Ten eerste heb je een laag die aangeeft waar je wel en niet kunt lopen, en wat de functie van de loopvlakken is. Die maak je met openbare data, van het kadaster bijvoorbeeld. Zo is een stoep of straat beloopbaar, maar een kunstwerk niet. Deel twee – elementen zoals dranghekken, tenten of foodtrucks die er specifiek voor Koningsdag zijn – worden apart ingetekend op de vlakken die normaal gesproken beloopbaar zijn.”
“Heb je alles ingetekend, dan kun je een basissimulatie opzetten die je het liefste ijkt met data die je al hebt, zoals van Koningsdag 2025. Daarmee kun je what if-scenario’s simuleren. Zoals: het wordt lekker weer en er komen dertig procent meer mensen dan vorig jaar. In de omgeving zie je dan waar vernauwingen ontstaan. Zie je dat het ergens te druk wordt, dan kun je maatregelen bedenken om die situatie in het echt te voorkomen. Een weg openen, zodat de ‘stoom eraf kan’, bijvoorbeeld. Vervolgens simuleer je weer wat zo’n maatregel doet met de doorstroming.”
Koningsdag in Amersfoort.
iStock, jan van der WolfHoe beïnvloed je het gedrag van mensen in een drukke menigte?
“Dit wordt onderzocht binnen ‘nudging’: het inzetten van subtiele invloedinstrumenten om mensen op een positieve manier gewenst gedrag te laten vertonen. Bijvoorbeeld in stations: tijdens Koningsdag raken roltrappen vaak vol terwijl gewone trappen leeg blijven, omdat mensen energie willen besparen. Met prikkels kun je dat gedrag beïnvloeden, bijvoorbeeld door een trap die geluid maakt als een piano wanneer je erop loopt. Soms draait het ook om de manier waarop informatie wordt gegeven, zoals met matrixborden (elektronische simulatieborden). Die kunnen een ‘snelste route’ aangeven, ook als dat in de praktijk niet altijd letterlijk klopt. Het doel is dan vooral om mensenstromen te spreiden en drukte beter te verdelen.”
Wat zijn typische ‘gevaarlijke plekken’ in een krappe stad als Utrecht?
“Smalle steegjes met vrijmarkten waar mensen kleedjes op de weg leggen. Dan ontstaan er stromen mensen aan beide kanten van de weg. Een tijdje geleden simuleerden we voor de stad Utrecht wat er in dat soort steegjes gebeurde als mensen maar één kant op mochten lopen. Dat pakte goed uit: eenrichtingsverkeer helpt vaak om mensenstromen soepel te laten verlopen. ”
“Bij crowd management draait het eigenlijk om twee dingen: zorgen dat het nergens te druk wordt en dat mensen zich prettig kunnen blijven verplaatsen, zonder steeds te hoeven stoppen. Als je de omgeving zo inricht dat iedereen kan blijven doorlopen, scheelt dat al veel.”
“Veel mensen staan er niet bij stil dat problemen vooral ontstaan als twee stromen elkaar kruisen. Dan kan het ineens vastlopen of onprettig worden doordat mensen dichter op elkaar komen te staan. Als het druk is, kun je het een beetje vergelijken met autorijden: je kijkt vooruit, houdt wat ruimte om je heen en zorgt dat je kunt uitwijken als dat nodig is. In een menigte betekent dat bijvoorbeeld dat je soms liever aan de rand loopt dan midden in de drukte. Dat hoef je niet de hele tijd bewust te doen, maar het helpt wel om het overzicht te bewaren.”
Hoe test je of een simulatie klopt met de werkelijkheid?
“In een perfecte situatie meet je met 3D-camera’s de doorstroom bij in- en uitgangen. Zulke camera’s registreren hoeveel mensen per meter een virtuele lijn passeren, waardoor je inzicht krijgt in in- en uitstroom. Die data leg je over de simulatie om te controleren of die overeenkomt met de werkelijkheid. Zo kun je ook direct bijsturen, bijvoorbeeld met een matrixbord dat mensen vraagt iets door te lopen om de drukte te spreiden.”
“Voor een stad is zoiets moeilijker want daar heb je veel minder sensoren. Wat wel kan: verificatietestjes doen om aan te tonen dat je simulatie voldoet aan de normen voor doorstroming. Tijdens Koningsdag grijpt de organisatie in zodra het ergens te druk wordt. Bij een podium of band wordt de instroom dan beperkt: pas als er weer genoeg ruimte is, mogen er nieuwe bezoekers bij, vaak op basis van een vooraf bepaalde maximale capaciteit. Die taak ligt bij crowd managers.”
De Nieuwemarkt in Amsterdam op Koningsdag 2021.
Flickr.com via Jeroen Kransen via CC BY-NC-ND 2.0En hoe kan je onvoorspelbaar gedrag modelleren – bijvoorbeeld als mensen onrustig worden?
“Tot nu toe moet je dit soort gedragingen er echt in programmeren met codes of bouwblokken. We werken bij uCrowds met de Nederlandse politie aan AI die tekstscenario’s – zoals een wedstrijd tussen PSV en Ajax in Eindhoven – automatisch omzet in bouwblokken voor simulaties. Die kun je vervolgens stap voor stap controleren en aanpassen. Zo wordt het steeds makkelijker om snel scenario’s te modelleren.”
“Wat je ziet, is dat wanneer het onrustig wordt, het belangrijk is dat er leiders zijn die eenheid creëren door mensen een duidelijke opdracht te geven of iets samen te laten doen. Denk bijvoorbeeld aan een band die het publiek samen laat zingen, zodat de aandacht dezelfde kant op gaat en de rust kan terugkeren. Tegelijk begint goed crowd management al ruim van tevoren, met doordachte maatregelen zoals duidelijke looproutes en vluchtroutes.”