Hoe vaak komen zinkgaten voor?

“Een zinkgat is een holte onder de grond waarvan het ‘plafonnetje’ instort. Als dat gebeurt ontstaat een gat. Nederland kent drie soorten zinkgaten. De eerste vind je in de kalkstenen ondergrond van Zuid-Limburg. Regenwater is een tikje zuur. Dringt regen de grond in, dan lost dit de kalksteen op totdat er een holte ontstaat. Als de gesteentelagen erboven dun genoeg zijn dan kunnen deze instorten.”

“Andere zinkgaten vind je in woonwijken. Daar ligt vaak zand waarmee bewonersgebieden worden opgehoogd. Spoelt het zand onder de bestrating weg door water – bijvoorbeeld door een lekkende leiding, zoals in Tilburg, of door hevige regen – dan kan het een holte vormen. Een zinkgat in een woonwijk ontstaat alleen als dat zand ergens heen kan spoelen. Denk aan een kapotte regenpijp, rioolbuis, of kruipruimte.”

“Een derde type komt óók voor in Zuid-Limburg, waar zich oude, verlaten ondergrondse mijnen bevinden. In Heerlen zakte vijftien jaar geleden een deel van een winkelcentrum boven een oude mijnschacht weg. Grondwater had het zand waarop het centrum was gebouwd de mijnschacht ingespoeld, waardoor een deel van de fundering het begaf.”

“Dat is extreem moeilijk. Want heb je niet in de gaten dat ergens een rioolbuis lekt, dan ben je soms al te laat. We kunnen wel proberen te voorspellen wáár zinkgaten gaan ontstaan. Dat is ook een van de belangrijkste bijdrages die onderzoekers kunnen leveren. Zo kun je met satellietbeelden kijken of de grond ergens langzaam aan het ‘kruipen’ is.”

“Maar een zinkgat voorkomen is écht een stuk lastiger. Dan moet je ervoor zorgen dat zand nergens heen kan spoelen. Zo kun je als huiseigenaar controleren of er geen water met zand de kruipruimte inspoelt, wat dus een teken is dat het ergens wegspoelt. Zo spoelt na hevige regen ook bij mij thuis geregeld water de kruipruimte in, en dan check ik toch vaak even of het water wel helder is.”

“De plek dichten waar het zand naartoe stroomt, zodat die bypass niet meer bestaat. Het zinkgat zelf dichten kun je doen met grout (een vloeibaar mengsel van cement, water en hulpstoffen dat onder de grond uithardt). Maar breng je zo’n middel onder een stoep aan, dan kan het na verloop van tijd weer tot hobbels leiden omdat het op een andere manier in elkaar drukt dan zand. Een alternatief is dus om een gat waaruit zand is weggespoeld weer met zand op te vullen. Zand is heel stijf, heel stabiel. Zolang het nergens heen kan is dat gewoon een prima middel om gaten mee te dichten. Anderzijds: gaten die op een natuurlijke manier in Zuid-Limburg ontstaan door verdwijnend kalksteen horen bij het landschap en de ecologie. Die zou ik vooral goed in kaart brengen zodat je weet waar de zwakke plekken zitten.”

“Dat ligt heel erg aan de situatie. In 2024 kreeg een woonwijk in Purmerend, die met zand was opgehoogd, te maken met zinkgaten na hevige regenbuien. Zo’n woonwijk, inclusief ondergrondse infrastructuur (het onzichtbare netwerk van leidingen en riolering onder de grond), begint op den duur een beetje te verouderen. Dan stijgt de kans op zinkgaten. Als gemeente kan je proberen te achterhalen waar ondergrondse ruimtes en lekkende leidingen zich bevinden. Want op die plekken kunnen zinkgaten ontstaan. Ook bodemdaling vergroot het risico: wanneer de grond op de ene plek sneller zakt dan op de andere, kunnen rioolbuizen losraken. Daar kan dan weer zand in wegspoelen.”

“Verder zijn recente zinkgaten die direct met vroegere mijnbouw te maken hebben heel zeldzaam. Tijdens een telling van tientallen meters brede gaten in het voormalige Limburgse mijnbouwgebied zijn daar weliswaar meer dan 600 van die gaten geïdentificeerd, maar deze zijn oud. Ze zijn gevormd tijdens de steenkoolwinning zelf, in de periode van 1920-1970. Verder zul je in de polder, waar nauwelijks zand is, helemaal geen zinkgaten vinden.”

“Als je bedoelt: gaan zinkgaten door klimaatverandering in Nederland meer voorkomen, dan hebben we dat grotendeels zelf in de hand. Het voorkomen van zinkgaten in de bebouwde omgeving heeft er echt mee te maken of water goed afgevoerd kan worden zonder dat het zand meesleurt – ook als er meer piekbuien zullen zijn in de toekomst. Goed onderhoud van ondergrondse infrastructuur is hierbij essentieel.”

“Internationaal zijn er overigens wel signalen dat het aantal kalksteenzinkgaten toeneemt tijdens extreme droogte, omdat de ‘plafonnetjes’ van ondergrondse ruimtes, die eerder deels gedragen werden door grondwater, droog komen te liggen en hierdoor instabiel worden en instorten.”