Lezersvraag: Luistert je telefoon mee?

Waarschijnlijk herken je het wel: je maakt een praatje met iemand en even later krijg je bijvoorbeeld op Instagram een advertentie te zien die veel te goed past bij het onderwerp waar je het net nog over had. Het lijkt net alsof je mobiel heeft meegeluisterd met het gesprek. “Ongeveer twee derde van de volwassen Nederlanders heeft regelmatig het gevoel dat socialmediaplatforms meeluisteren met gesprekken”, vertelt Hilde Voorveld, universitair hoofddocent persuasieve communicatie. Dat blijkt uit een studie van haar onderzoeksgroep aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) onder meer dan tweeduizend mensen. Het gaat dan niet zozeer om telefoongesprekken, maar om gewone gesprekken in bijvoorbeeld de huiskamer, terwijl je telefoon in je broekzak zit of op tafel ligt. Wat is hier aan de hand?

Perceived surveillance, zo heet het gevoel dat bijvoorbeeld Facebook of Google stiekem meeluistert via de microfoon van je mobiel. Is het een waanidee? Of luisteren de techbedrijven daadwerkelijk mee? “Dat gaan ze ons niet vertellen”, zegt Voorveld. In het openbaar stellen de bedrijven dat ze niet stiekem meekijken met de camera’s op je telefoon. Dus zullen ze waarschijnlijk ook zeggen dat ze dat niet doen als je het hun vriendelijk vraagt. Er is wel een onderzoek gedaan in een afgesloten ruimte, vertelt Voorveld. Mensen praatten daar over katten en honden. Kregen ze vervolgens meer advertenties te zien voor huisdierspulletjes? “Dat werd niet overtuigend aangetoond.”

Toevalstreffers

Wat is er dan aan de hand? Toeval kan een grote rol spelen. Zo voeren we op een dag heel veel gesprekken, over uiteenlopende onderwerpen. En TikTok en Instagram schotelen je een heleboel video’s voor. Dan is er best een kans dat er nu en dan eentje tussen zit die aansluit bij een gesprek dat je had in de echte wereld. Die ene treffer maakt indruk. Alle video’s die niet aansluiten, vergeet je. En je vergeet ook dat je over heel veel onderwerpen hebt gepraat waar je geen advertentie over te zien kreeg. Die ene video die toevallig precies overeenkomt met dat ene gesprek, blijft je bij. Daardoor denk je: hoe kan dat nou?

Een verklaring die gemakkelijk door je hoofd schiet, is dat je mobiel stiekem heeft meegeluisterd. Of dat zo is, weten we niet zeker. Wat wel vaststaat: socialmediabedrijven verzamelen ontzettend veel informatie over je. Zo kunnen ze je advertenties en video’s laten zien die aansluiten bij je interesses. Ook dat kan verklaren waarom de content die je ziet soms verdacht goed past bij een gesprek dat je onlangs voerde. In de offline wereld zal je het vaker hebben over je hobby’s dan over willekeurige andere onderwerpen. Dan is de kans groter dat een video die voor jou is uitgekozen, mooi aansluit bij een gesprek dat je had dan wanneer je een willekeurige video te zien zou krijgen.

Techniek kan ook een rol spelen. Je overlegt bijvoorbeeld met je partner over de zomervakantie, noemt Voorveld als voorbeeld. Wordt het Ibiza of Mallorca? “En ineens zie je in je timeline die eilanden langskomen, terwijl je er zelf niet naar gezocht hebt op je mobiel.” Misschien heeft je geliefde wel naar vakantiebestemmingen gegoogeld. En een beetje techbedrijf weet dat jullie telefoons vlak bij elkaar waren. Jullie waren bijvoorbeeld verbonden met hetzelfde wifi-netwerk. Dus krijg jij ook zomerse stranden in beeld.

Privacycynisme

Om je gegevens bij elkaar te schrapen, hoeven techbedrijven niet je microfoon in te schakelen. Daar zijn makkelijkere manieren voor, legt Voorveld uit. Die roepen minder weerstand op dan wanneer een app stiekem door de camera van je telefoon zou gluren om te kijken wat je zoal uitspookt. “Apps volgen het onlinegedrag van mensen. Dankzij gps weten ze waar je bent en wie er nog meer in de buurt zijn.” Veel apps weten met wie je contact hebt. Dankzij de berichten die je zelf plaatst, je zoekopdrachten en de content die je bekijkt, zijn je hobby’s makkelijk te achterhalen. Google en Meta weten waar je woont, hoe oud je bent, wat je interesses zijn, hoeveel je ongeveer verdient en of je een relatie hebt.

Met name jonge mensen en mensen met hogere opleidingen hebben vaker het gevoel dat de telefoon meeluistert, bleek uit het onderzoek aan de UvA. “Dat geldt ook voor mensen die zich toch al zorgen maken over hun privacy en voor mensen die gevoelig zijn voor complottheorieën.” Als reactie passen sommigen hun privacyinstellingen aan of ze veranderen hun gebruik van bijvoorbeeld social media. Anderen vervallen in privacycynisme. “Ze zeggen: ik kan er toch niets aan doen, het gebeurt nou eenmaal.” Weer anderen zien het van de zonnige kant. “Die zeggen: het levert me ook veel op, want ik kan lekker lang door een timeline scrollen die goed bij me past.”