Maak ook een digitaal noodpakket

Zaklampen, dekens, flessen water, radio, powerbank. Afgelopen najaar startte de overheid de campagne Denk Vooruit om Nederlanders voor te bereiden op een noodsituatie en om hen belangrijke spullen in huis te laten halen: een noodpakket. Ook moet je ervoor zorgen dat je belangrijke informatie bij de hand hebt. Maar veel informatie, bijvoorbeeld over medicijnen, doktersafspraken of je identiteit, is vaak alleen nog maar digitaal beschikbaar. Kun jij nog wel bij die documenten als de stroom uitvalt en het internet eruit ligt? En ben je nog in staat om met mensen over een bepaalde afstand te communiceren?

Heel onrealistisch is dat scenario niet. Ot van Daalen, rechter-plaatsvervanger, advocaat, wetenschapper en De Correspondent-auteur, beschrijft in zijn boek ‘Voorbereid’ zeven van de meest waarschijnlijke rampscenario’s waar Nederland mee te maken kan krijgen, waaronder uitval van stroom en van het internet. Hoewel het Europese stroomnetwerk behoorlijk robuust is aangelegd, kon bijvoorbeeld niet worden voorkomen dat Spanje vorig jaar vijftien uur zonder stroom zat. En in Nederland zorgde een aangestoken brand in kabelgoten langs het spoor ervoor dat de treinen van en naar Schiphol tijdens de NAVO-top, vorig jaar in Den Haag, niet reden. Ook maakt de toenemende afhankelijkheid van zonnepanelen het net kwetsbaarder, omdat ze op een digitaal systeem werken dat vanaf afstand is te saboteren. En dat is al gebeurd: in de zomer van 2024 had een Nederlandse hacker in totaal 4 miljoen zonnepanelen van het bedrijf Enphase in 150 landen onder zijn controle gekregen.

Zeebodem

Onze internetinfrastructuur is in principe heel robuust, maar geopolitieke ontwikkelingen maken het kwetsbaar. Je staat er misschien niet zo bij stil, maar het merendeel van het internetverkeer verplaatst zich via kabels, die veelal onder de grond of op de zeebodem liggen. Het saboteren van zo’n zeekabel is niet heel ingewikkeld: ze liggen gewoon open en bloot op de zeebodem. En als ze kapot zijn, is een reparatie niet zomaar gefixt, want er zijn maar weinig specialistische reparatieschepen.

Als de stroom uitvalt, is bellen en internetten misschien nog een tijdje mogelijk. Zendmasten hebben namelijk batterijen die een paar uur kunnen werken – tenzij het mobiele netwerk overbelast raakt, omdat iedereen elkaar gaat bellen. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens een black-out in Amsterdam in 2017. Heb ook geen al te hoge verwachtingen van de communicatie met en binnen de overheid, schrijft Van Daalen. “Het communicatiesysteem van de hulpdiensten, C2000, heeft back-upvoorzieningen voor drie tot vier uur, maar valt daarna ook uit.” Misschien dat de overheid daarna overgaat tot het vorderen van noodaggregaten, zelfs van burgers. “De overheid kan in theorie ook langsgaan bij privépersonen en bedrijven.”

Wallet

De kans op uitval van stroom en/of internet is dus best aannemelijk. Hoe communiceer je dan met buren, familie en de overheid? Bart Jacobs, hoogleraar cybersecurity aan de Radboud Universiteit Nijmegen, pleitte onlangs voor een digitaal noodpakket. “Stel: alle trans-Atlantische kabels liggen eruit, of Trump drukt op een knop waardoor we nergens meer bij kunnen. Wat gaan we dan doen?” Aangezien we in hoge mate van Amerikaanse digitale diensten afhankelijk zijn, kunnen we dan waarschijnlijk niet meer mailen en niet meer bij onze bestanden in de cloud. Jacobs gaat er vanuit dat er nog wel beperkt internet- en telefoonverkeer mogelijk is via lokale wifi-netwerken.

Twee zaken zou de overheid wat hem betreft nu al kunnen regelen om ons land dan een beetje draaiende te houden. Ten eerste: een e-mailadres voor iedereen, gehost door Nederlandse hostingpartijen. Ten tweede: een digitale wallet, waarmee je je betrouwbaar kunt identificeren. Die wallet zou je decentraal, in je eigen telefoon, kunnen opslaan, zodat ie ook zonder cloud werkt. Via die wallet zou je ook veilig met de overheid en met elkaar kunnen communiceren. Oekraïne heeft al zo’n app, genaamd Diia.

Het idee slaat aan, want onlangs pleitte ook staatssecretaris Willemijn Aerdts van Digitale Economie en Soevereiniteit voor een digitaal noodpakket. Tegen het AD sprak ze over een papieren lijstje met daarop de namen van medicijnen, belangrijke telefoonnummers en woonadressen. “Zij lijkt van een minimaler scenario uit te gaan, waarbij stroom, internet en telecom helemaal niet werken”, zegt Jacobs. Hij heeft inmiddels contact met de staatssecretaris, die nog bezig is om de plannen uit te werken.

Houtje-touwtje-internet

Ook IT-expert Bert Hubert is een groot voorstander van een digitaal noodpakket. “We moeten beseffen dat vrijwel alles wat we online doen afhankelijk is van servers van Amerikaanse bedrijven. Ook alle bedrijven en diensten die we nodig hebben, van de overheid en zorginstellingen, draaien op die servers. Probeer maar eens een bestand uit te wisselen met iemand zonder een Amerikaanse cloud. Dat is bijna onmogelijk geworden.”

Zelf is Hubert erg gecharmeerd van Bitchat, waarmee je met elkaar kunt communiceren, zonder internet, maar met bluetooth. Elke telefoon fungeert als een doorgeefluik van het signaal naar de volgende telefoon. De app wordt veel gebruikt bij protesten tegen antidemocratische regimes en bij internetblack-outs, zoals recent in Iran en Oeganda, en ook bij festivals. Van Daalen stelt voor dat mensen zich bij een Internet Resiliency Club aansluiten, zodat je lokaal een houtje-touwtje-internet kunt bouwen waar de hele buurt van kan profiteren. 

Buurtfeest

“Niet iedereen hoeft dit soort ‘nerderige’ dingen te doen”, zegt Hubert. “Maar een iemand per straat is mooi, of in families ‘de huisnerd’. Want als er een digitale verstoring is, werkt bijna niets normaals meer. Alleen heel nerderige dingen werken dan nog. En dat kan je beter overlaten aan de nerds, die daartoe wel gestimuleerd zouden kunnen worden.” Volgens de experts kun je als burger er wel zelf voor zorgen dat je lokale kopieën van belangrijke documenten hebt. Van Daalen adviseert om die op en versleutelde USB-stick op te slaan. Jacobs: “Ik hoor steeds vaker dat organisaties lokale kopieën van documenten opslaan, maar bij particulieren is dat bewustzijn er nog niet.”

Toch zijn dit vooral kortetermijnmaatregelen, vindt Jacobs, voor de lange termijn zijn hele andere oplossingen nodig. “We moeten een punt op de horizon zetten, zoals: in 2030 willen we weg zijn van Big Tech. Dat is natuurlijk een lastig punt, want alle organisaties draaien op Microsoft. Maar dat maakt ons enorm kwetsbaar.” Het sociale noodpakket, het warm maken en houden van de connecties met je buren, vrienden en familie, is misschien nog wel het belangrijkste, en dat wordt ook in de Denk Vooruit-campagne van de overheid benadrukt. Daarom schrijft ook Van Daalen dat het organiseren van een buurtfeest eigenlijk het belangrijkste is wat je kunt doen om je voor te bereiden op internetuitval. “Vergeet de socialmedianetwerken van Instagram en X: de mensen die ervoor zorgen dat het internet blijft draaien, die zijn het echte sociale netwerk.”