Niet het huishouden, maar het denkwerk put uit

Is je dochter al toe aan een grotere fiets? Ligt er een passend cadeautje klaar voor het jarige neefje? Wanneer zijn de bedden voor het laatst verschoond? Is het weer tijd voor een tandartsafspraak? En lijkt het maar zo of zit je zoon de laatste tijd niet zo lekker in zijn vel?

Het runnen van een huishouden kost, zeker bij gezinnen, een boel tijd en energie. Sowieso om al die klusjes uit te voeren, maar misschien nog wel meer door wat daaraan voorafgaat. Op tijd zien dat iets moet gebeuren of aandacht nodig heeft, uitzoeken hoe de klus het best kan worden aangepakt, de knoop doorhakken, en vervolgens besluiten wie het wanneer gaat doen.

Terwijl stellen hun best doen om de fysieke uitvoering van de huishoudelijke taken onderling eerlijk te verdelen, lijkt deze onzichtbare mentale en emotionele werkdruk van monitoren, vooruitkijken en plannen overwegend op de schouders van de vrouw neer te komen. Is dat ook echt zo? Waardoor komt dat dan? En kan die mentale last ook eerlijker verdeeld worden?

Werk en zorg

Eerst maar eens wat cijfers. Voor zover die er zijn dan. “Onderzoek naar de verdeling van huishoudelijk werk kent sowieso nog geen lange geschiedenis”, vertelt Katia Begall, die als familie-socioloog aan de Radboud Universiteit onderzoek doet naar de taakverdeling in gezinnen. “Zeker tot halverwege de vorige eeuw werd het huishouden vanzelfsprekend gedaan door de vrouw. En toen we eenmaal zijn gaan meten, werd alleen gekeken naar de fysieke taken, zoals wassen, koken en poetsen.”

De helft van de heterostellen met kinderen streeft ernaar betaald werk en zorg onderling gelijk te verdelen, blijkt uit de Emancipatiemonitor 2024, waarin het Centraal Bureau voor de Statistiek man-vrouwgelijkheid in kaart brengt. 

Moeilijk te meten

Over deze derde shift zijn nauwelijks cijfers bekend. “Dat managementdeel lag logischerwijs ook altijd bij de vrouw”, verklaart Begall. “Tegelijk is dit deel van de zorg de afgelopen decennia relatief groter en dus voelbaarder geworden, doordat de welvaart is gestegen en we met z’n allen meer doen. Kinderen hebben meer buitenschoolse activiteiten, scholen doen vaker een beroep op ouders, we willen ieder weekend iets leuks doen, dat vraagt allemaal om meer organisatie.”

De vraag is alleen hoe dit deel van de zorg goed gemeten kan worden. “Mentale arbeid is lastig te vertalen naar uren en minuten”, stelt Allison Daminger, een Amerikaanse sociologe die vorig jaar een boek uitbracht over haar onderzoek naar dit onderwerp. “We moesten dus eerst goede onderzoeksmethoden ontwikkelen. Zelf gebruik ik diepte-interviews, die veel tijd kosten. Dat betekent dus wel dat je onderzoek kleinschalig blijft.” Uit deze interviews blijkt dat bij meer dan 70 procent van de Amerikaanse heteroseksuele stellen de vrouw het overgrote deel van de mentale taken op zich neemt.

“Als je kwantitatief wilt meten, kun je mensen eerst het concept van mentaal werk uitleggen en ze vervolgens laten aangeven hoeveel tijd ze daaraan kwijt zijn. Maar dat is vaak moeilijk in te schatten”, vertelt Daminger. “Een andere manier is om mensen een lijst met concrete mentale taken voor te leggen en te vragen wie daar in hun huishouden verantwoordelijk voor is.”

Scheve balans

Deze laatste methode gebruikte Weverthon Machado, socioloog aan de Universiteit Utrecht. Hij legde een lijst met achttien taken voor aan bijna tweeduizend volwassen Nederlanders die samenwonen met een partner van het andere geslacht. Machado vertelt: “We gebruikten een vijfpuntsschaal met aan de ene kant ‘ik doe veel meer’ en aan de andere kant ‘mijn partner doet veel meer’. Zo konden we de uitkomsten van de veertien mentale taken vergelijken met die van de vier fysieke taken op de lijst.”

Van jongs af aan

Deze scheve balans kan niet alleen worden verklaard door het gegeven dat vrouwen gemiddeld minder betaald werken en dus meer tijd hebben om aan al die zaken te denken. “We zien wel dat hoe meer zij financieel bijdraagt, hoe meer hij bijdraagt aan de fysieke taken, maaltijden plannen en het denken aan de was”, aldus Machado. “Maar haar financiële positie maakt niks uit voor het plannen van het sociale leven, en de financiële zaken komen zelfs vaker bij haar te liggen als zij meer verdient.” Daminger vond dat bij 63 procent van de Amerikaanse stellen waarbij de vrouw de belangrijkste kostwinner is, zij nog altijd meer mentaal huishoudelijk werk doet dan de man.

Zijn vrouwen dan simpelweg beter in die derde shift? “Dat is zeker zo, maar niet doordat ze nu eenmaal zo zijn geboren”, legt Daminger uit. “Uit mijn onderzoek blijkt dat vrouwen meer investeren in het ontwikkelen van de benodigde vaardigheden. Ze lezen bijvoorbeeld tijdens de zwangerschap al over het zorgen voor een baby en werken bewust aan de relatie met de leerkracht op school. En natuurlijk ben je beter in het bijhouden van de familiekalender als je dat al jaren doet. Verder blijkt dat vrouwen in hun jeugd, tijdens hun opleiding en werk meer vaardigheden ontwikkelen die ervoor zorgen dat ze ‘goede’ mentale werkers zijn, en die vaardigheden ook eerder thuis inzetten. Mannen die voor hun werk moeten plannen en organiseren, passen die vaardigheden minder snel toe in het gezinsleven.”

Historische beeldvorming

Ook Begall ziet de invloed van ervaring. “Dat brengt een specialisatie op gang, waardoor je als vrouw vanzelf ‘probleemeigenaar’ wordt, zonder dat dat ooit is besproken. Daaronder valt ook de weaponized incompetence, die mannen wel eens wordt verweten.” Daarbij doet iemand alsof hij iets niet kan, zodat de verantwoordelijkheid voor de taak bij een ander komt te liggen. Eén keer een rood shirtje bij de witte was en dat klusje hoef je nooit meer te doen.

“Daarnaast speelt denk ik ook een historische component”, aldus Begall. “Vrouwen verknopen het functioneren van het gezin meer met hun identiteit. Vrouwen worden ook nog altijd meer aangekeken op de staat van hun huis of de kleren van de kinderen. Tegelijk is beeldvorming – een vol sociaal leven, modieuze kleren – tegenwoordig belangrijker dan vroeger, onder andere door sociale media. Die ontwikkelingen grijpen op een ongelukkige manier in elkaar.”

Overweldigend en uitputtend

Denken aan een verjaardag, bedtijd van de kinderen bepalen, zien dat het weer tijd is voor de kapper. Allemaal kleine klusjes, is dat nou zo zwaar? “In mijn onderzoek zie ik dat veel van die ‘kleine’ mentale klusjes behoorlijk optellen als jij degene bent die alles moet managen”, vertelt Daminger. “Sommige van die klusjes zijn ook behoorlijk abstract en kun je nooit echt afvinken, zoals passende kleren voor de kinderen: dat gaat maar door en neemt in je hoofd dus altijd een bepaalde bandbreedte in.”

Alles ineens omgooien

De verdeling van de mentale last rechttrekken is niet eenvoudig, stelt Begall. “Het is moeilijk weerstand te bieden tegen iets dat zo diep in ons systeem zit. Het anderhalfverdienersmodel is hier de standaard en de man werkt veel vaker voltijd. Pas als hij meer tijd aan de zorg besteedt, zal hij ook eerder probleemeigenaar worden. Daar is ander beleid voor nodig.”

Toch ben je als individu niet machteloos. “Ga er actief mee aan de slag, ook al is dat echt niet leuk”, adviseert ze. “Probeer die ingesleten patronen actief te bevragen, bijvoorbeeld aan de hand van lijstjes met wie wat doet. Dat doe je op je werk tenslotte ook als je inzicht wilt krijgen. En verdeel de taken dan, ook kijkend naar jullie voorkeuren en talenten.”

Begin klein, tipt Daminger verder. “Je bent geneigd om alles ineens om te gooien, maar ik zie dat stellen vaker slagen als ze zich eerst richten op één specifiek domein, zoals verjaardagscadeautjes of speelafspraken. En kies dan strategisch. Draag niet de verantwoordelijkheid over van een taak die jij per se op een specifieke manier uitgevoerd wilt zien. Je partner zal zeker in het begin fouten maken en dingen op een andere manier doen. Daar moet je mee om kunnen gaan!”