Europa wil strenge regels rondom biotechnologische ontwikkelingen gaan versoepelen. Blijf wel scherp op de details, waarschuwt viroloog Gorben Pijlman.
Het was in 1974 dat één van de eerste biotechnologen bezig was met een experiment waarin hij genen van een apenvirus in een E. coli-bacterie wilde plaatsen. Een collega sprak hem aan: ‘Is dit wel een goed idee?’ Het apenvirus kon in apen tumoren veroorzaken en de E. coli-bacterie is een vertrouwde gast van de menselijke darmen. Zou deze nieuwe bacterie bij een kleine onzorgvuldigheid ontsnappen uit het lab, dan kunnen de gevolgen onvoorzien groot zijn.
Het was de start van kritisch nadenken over deze nieuwe technieken en leidde uiteindelijk tot strikte afspraken over het werken met genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s). Momenteel wordt binnen de EU gesproken over het versoepelen van deze regels. Pas daarmee op, waarschuwt nu hoogleraar virologie Gorben Pijlman. Hij maakt deel uit van de Cogem, de Nederlandse Commissie Genetische Modificatie, die onlangs samen met Duitse collega’s haar zorgen uitte in een brief aan de Europese Commissie.
Nieuwe vaccins
Het is niet dat de hoogleraar de versoepelingen in zijn geheel afkeurt. Hij herkent zelf ook de frustraties rondom het trage proces om een vergunning voor een proef met genetisch gemodificeerde organismen rond te krijgen. “Je dient een dossier voor je aanvraag in bij Bureau GGO. Daarin geef je als onderzoeker antwoord op belangrijke vragen. ‘Kan een virus niet ontsnappen, of zich tot een nieuwe risicovolle variant ontwikkelen?’ Daar kun je vrijwel altijd vragen op terug verwachten en dat kan gerust een aantal keer heen en weer gaan. Zo vliegen er maanden voorbij”, aldus Pijlman. De regels zijn hiervoor veel strenger dan bij het werken met wilde, niet-gemodificeerde virussen en organismen.
Het probleem zit ‘m volgens de viroloog en zijn collega’s in de plannen om binnen deze versoepeling anders te gaan kijken naar samRNA’s, Pijlmans specialisme. “SamRNA’s (self-amplifying mRNA) zijn strengen RNA, het mobiele kopietje van DNA, die zichzelf in cellen kunnen vermeerderen. Daarmee zijn ze bijvoorbeeld nuttig in vaccins, zoals nieuwe samRNA-vaccins tegen Covid en griep. Maar ook bij immunotherapie tegen kanker: in Nederland lopen er klinische studies naar het gebruik bij baarmoederhalskanker. Of denk aan de ontwikkeling van medicijnen die relatief lang werken, maar niet zo definitief zijn als gentherapie. Het is een krachtige, waardevolle techniek en juist daarom moeten we er zorgvuldig mee omgaan”, stelt hij.
Turbo en wielen
Met de versoepeling zou de ggo-wetgeving wil de Europese Commissie samRNA’s vrijwaren van extra toezicht. Een losse streng RNA kun je immers geen organisme of virus noemen. Zonder een behuizing van een virus, ook wel de mantel genoemd, kunnen de strengen RNA zich niet verspreiden. De genen voor die manteleiwitten zijn uit het RNA gehaald. “Zie het als een auto zonder wielen. De motor doet het wel, maar hij kan nergens komen.” Vanuit die optiek is er geen risico voor de omgeving.
Toch kan Pijlman constructies bedenken waarin een risico op verspreiding aanwezig is. “Het zou kunnen dat je een samRNA-vaccin efficiënter wil maken door het van cel naar cel te laten verspreiden, bijvoorbeeld door er manteleiwit-genen in te bouwen. Dan is het alsof je die auto toch passende wielen geeft, die helpen met de verspreiding. Maak je dan een samRNA met een extra zetje, of bouw je eigenlijk een virus? Dat laatste moeten we niet willen.”
Daarnaast ziet hij nog een relevante vernieuwing in de vaccinontwikkeling. “Ik kan nu al een samRNA bestellen bij een laboratorium met drie immuunonderdrukkende genen erop. Die werken als een soort turboknop om de strengen RNA sneller te laten vermeerderen. In combinatie met de mogelijkheid om te verspreiden vormt dat echt een risico. Het kan uitpakken als een krachtig verspreidend nieuw virus, met slimme tools om het immuunsysteem te omzeilen.”
Het is een fout die een goede viroloog niet zou maken, maar iemand met minder achtergrondkennis misschien wel. Met het huidige systeem, via Bureau GGO, speelt dit risico niet. “Dan komt beoordeling wel langs de juiste experts.” Het maakt deze casus tot een belangrijk voorbeeld in de discussie over de versoepelingen, aldus Pijlman. “De ontwikkelingen in de biotechnologie gaan zo snel, dat het lastig is om daar passende wetgeving voor te maken, die lang genoeg relevant en passend is. De discussie rondom de samRNA’s voelt soms als een kleine specifieke situatie, maar iedereen kijkt mee. Het geldt als een belangrijk voorbeeld van waar we met de regelgeving naartoe moeten. Want ondertussen zijn veel versoepelingen wel gewenst en hard nodig. Dit geval toont aan hoeveel kennis er nodig is om risico’s echt goed te kunnen inschatten.”