Oplossing gezocht - Waar komen spreekwoorden vandaan?

===

Roland: Soms is een spreekwoord juist heel handig omdat je met één zinnetje kunt aangeven, op een hele korte manier, om een hele situatie te beschrijven. Je kunt zeggen: Het is heel belangrijk in het leven om ervoor te zorgen dat je altijd heel beleefd bent naar iedereen. Maar je kunt ook zeggen: Met de hoed in de hand kom je door het ganse land.

Spreker 1: Spreekwoorden komen...waar die vandaan komen...dat is een goeie.

Spreker 2: Iemand heeft ooit een spreekwoord bedacht, en dat is door heel veel andere mensen overgenomen. Spreker 3: Wat nog bij mijn oma aan de muur hing was oost west thuis best...

Robert: Sommige dingen die weet je gewoon. Of nou ja, die denk je te weten. Maar klopt het eigenlijk wel? En hoe weet je dat dan zo zeker? Hoe is dat ooit vastgesteld? Deze vragen stellen we onszelf en jou elke aflevering in de podcast Oplossing gezocht, gepresenteerd door NEMO Kennislink. Mijn naam is Robert Visscher.

Nour: En ik ben Nour Eldín Emara. We zitten vandaag in de Science Live ruimte van het NEMO Science Museum en deze aflevering vragen we ons af: waar komen spreekwoorden vandaan? We filosoferen zo door op deze vraag en Roland de Bonth, taalkundige aan het Instituut voor Nederlandse Taal, brengt ons straks het verlossende antwoord. Maar eerst, hoe denken de bezoekers van het NEMO Science Museum hierover?

Spreker 3: Waar het mee begonnen is? Met iets wat jou verwonderde of iets verbaasde en zo daar een uitspraak over doen.

Spreker 4: Ik denk misschien de middeleeuwen of iets dergelijks. Wel dat er al ontwikkelde taal was, maar het moment dat er wat meer onderwijs, educatie is, dat mensen dan moeilijker taal beginnen te spreken en ook spreekwoorden ontwikkelen. Spreker 5: Ik denk uit de geschiedenis, uit de taal, hoe taal ontwikkeld is. En beeldspraak erbij.

Spreker 6: Ik heb werkelijk geen idee.

Robert: Nour, we hebben al heel veel reacties voorbij horen komen. Hoe denk jij dat het zit?

Nour: Ik ga even helemaal terug naar het begin van de Bijbel, eerlijk gezegd. Ik denk dat er veel van de spreekwoorden af te leiden zijn naar Bijbelse verhalen. En misschien een paar om te illustreren. Je hebt natuurlijk het Salomonsoordeel. Daar zit dan de koning Salomon in, waarover ook het een en ander geschreven is. Naar de Filistijnen gaan is ook al een hele bekende natuurlijk.

Filistijnen waren een soort barbaars volk dat een soort spoor van vernieling achterliet, dat herkennen we nu nog steeds ook wel op de manier waarop dit spreekwoord gebruikt wordt.

Robert: Zeker

Nour: Maar het zit ook in subtielere manieren. Bijvoorbeeld een rib uit je lijf betalen.

Robert: Oh ja.

Nour: Komt natuurlijk helemaal van Adam en Eva bijvoorbeeld. Dus ik heb het idee dat het Bijbelse verhaal is iets wat nog veel mondeling wordt overgebracht. Je had nog helemaal geen boekdrukkunst, je had nog helemaal geen iPad, dus het moest allemaal mondeling overgebracht worden. En ik denk dat daar dus ook in die verhalen een paar spreekwoorden zijn ontstaan die we vandaag de dag nog steeds gebruiken.

Robert: Omdat het eigenlijk zo'n mooie bloemrijke taal is, dat je dat je dan ook makkelijker herkent? Of omdat het toen werd verteld dat het daardoor nu zo invloedrijk is.

Nour: Ja, het was überhaupt een belangrijke tekst natuurlijk. En bovendien vol beeldspraak. Dus die beeldspraak, die is nog steeds overgebleven, ook al gebruik je het nu misschien in hele andere context en mis je misschien zelf het originele verhaal, zoals een rib uit je lijf betalen had ik eigenlijk niet gekoppeld, eerder, aan het verhaal van Adam en Eva. Maar nu achteraf klinkt het wel logisch.

Dus het Bijbelverhaal denk ik eigenlijk, Robert. En jij?

Robert: Ja, ik denk ook dat het oud is, maar ik denk niet dat het uit een boekje komt, maar uit beroepen. Dus ik denk gewoon hoe wij vroeger met elkaar communiceerden. En ik denk bijvoorbeeld maar aan de scheepvaart. Ik woon in Rotterdam en daar heb je het mooie spreekwoord recht zo, die gaat, en dat vind ik zelf een hele leuke,

maar je kan ook denken aan; alle hens aan dek, alle zeilen bij zetten, tussen wal en schip raken, en je kent ze allemaal wel. Dus dat heeft heel erg te maken met de scheepvaart, luidt de noodklok... Allemaal te maken met scheepvaart en ik denk dat dat dat je zo dus een heleboel van dat soort dingen hebt. Je schaapjes op het droge hebben vanuit herders. Dus vanuit die hele mooie praktische beroepen...

Ja, de mensen maakten dat dagelijks mee, deden dit dagelijks. Werkten op schepen, of werkte als herder en maakten de taal eigenlijk wat leuker door dat ook gewoon te gebruiken dan op een gegeven moment, als ze met elkaar een gesprek aangingen.

Nour: En ook groter dan alleen de schipper zelf bijvoorbeeld. Ik zie voor me iemand die aan de keukentafel komt en dan zo'n term erin gooit en dat het dan spontaan wordt overgenomen.

Robert: Ja, dat zijn vrouw het eten opdient en een beetje een glaasje gedronken heeft.

Nour: Ja, en ook de noodklok luidt wanneer er niet genoeg eten meer over is.

Robert: En zorgt dat het eten niet tussen wal en schip raakt. Ja, zoiets.

Nour: Ook een hele goede verklaring als je het zo uitlegt.

Robert: Ja, ik denk dat daar wel wat in zit, maar we weten het niet zeker. En we zijn natuurlijk wel heel nieuwsgierig.

Spreker 7: Ik zou zeker mensen gaan ondervragen en uiteraard ook boeken openslaan, want beide heb ik nodig om op een gegeven moment aan mijn antwoord komen.

Spreker 8: Ik denk gewoon goed gaan zoeken in oude boeken, in al die universiteitsbibliotheken, wanneer het voor het eerst in de taal wordt genoemd.

Robert: Dus zo hebben we al veel ideeën voorbij horen komen. En bij ons in de studio was al aangeschoven Roland de Bonth. Jij bent taalkundige aan het Instituut voor de Nederlandse Taal, waar je werkt aan historische woordenboeken. Jij lijkt me de uitgelezen persoon om deze vraag voor te leggen. Waar komen die spreekwoorden nou eigenlijk vandaan?

Roland: Ja, het is een interessante vraag. Is niet altijd even makkelijk te beantwoorden, want van sommige spreekwoorden weten we gewoon niet waar ze vandaan komen. Het zijn er echt duizenden die in het Nederlands hebben bestaan. En ik ben heel blij dat ik vandaag hier in deze studio geen Salomonsoordeel hoef te vellen. Want het verhaal dat Nour vertelde, dat is natuurlijk een heel gruwelijk verhaal.

Er komen twee vrouwen met een baby bij koning Salomon. De één zegt dit is mijn baby, de ander zegt nee het is mijn baby, want één van de twee baby's, ze hebben allebei een kind gekregen, is overleden. En ze vechten eigenlijk om het kind dat er nog over is. En dan zegt koning Salomon, nou weet je wat?

Ik hak het kind gewoon in tweeën en dan krijgen jullie allebei de helft. Dan is het probleem opgelost. Waarop dan één van de vrouwen zegt: Nee, nee, neem jij het kind maar. En dan weet koning Salomon, ah, dit is de echte moeder, want die zal nooit haar eigen kind doormidden laten hakken.

Nour: Heel slim bedacht natuurlijk.

Roland: Dus dat was heel slim. En ook vandaag hoef ik dat gelukkig niet te doen, want Nour zei de spreekwoorden komen uit de bijbel, daar heeft ie gelijk in, en jij zei ze komen uit beroepen en ook daar heb je gelijk in. Dus jullie hebben allebei gelijk, maar er zijn nog meer mogelijkheden. Misschien is het wel leuk om een beetje verder te gaan op die spreekwoorden uit de bijbel.

Daar zijn er inderdaad heel veel van. Je koppelde het aan de boekdrukkunst en ik weet niet of dat helemaal juist is. Die bijbel die werd natuurlijk al heel lang gelezen. Er zijn al Middelnederlandse bijbelvertalingen en daar zullen die spreekwoorden ook wel in voorkomen. En later wordt natuurlijk, zeker wanneer het protestantisme voet aan de grond krijgt met dat de kerkdiensten ook in het Nederlands worden gehouden, dan zul je zien dat er een veel grotere verspreiding komt van de Nederlandse spreekwoorden. Een mooi voorbeeld vind ik zelf altijd in zak en as zitten als je helemaal te teneergeslagen bent. Ja, maar als je dan gaat lezen in de bijbel dan zie je dat in het hoofdstuk Rechteren, zie je dan staan dat Mordechai, die is echt in alle staten, is zeer bedroefd.

Nou, wat hij dan doet? Hij trekt een zak over zijn lichaam. Hij bestrooit zichzelf met as en daarmee zit ie letterlijk in zak en as. En het leuke is dat we eigenlijk deze oorspronkelijke betekenis helemaal niet hoeven te kennen. Je hoeft het verhaal niet te kennen om toch het spreekwoord te kunnen gebruiken.

Nour: Ja, en andersom kan het ook wel verwarrend zijn natuurlijk. Als je de originele tekst niet kende en niet bekend met de uitdrukking is het eigenlijk maar een hele gekke beeldspraak. Dus dat werpt ook de vraag op waar zijn spreekwoorden dan eigenlijk zo nuttig voor zijn? Zou je gewoon niet beter atijd letterlijk kunnen zeggen wat je bedoelt?

Roland: Ja, nou zeker. En de eerste plaats... Soms is een spreekwoord juist heel handig omdat je met één zinnetje kunt aangeven, op een hele korte manier, om een hele situatie te beschrijven. Je kunt zeggen: Nou, het is heel belangrijk in het leven om ervoor te zorgen dat je altijd heel beleefd bent naar iedereen. Maar je kunt ook zeggen: Met de hoed in de hand kom je door het ganse land.

Nour: Dat stemt al vrolijker.

Roland: En vroeger droegen de mensen natuurlijk hoeden en op het moment dat je de hoed in de hand nam, dan nam hem dus af om iemand te groeten en dan was je dus heel beleefd, en dat wordt gewaardeerd. Dus eigenlijk een beetje wat je nu ook nog wel ziet. Ik loop zelf wel eens hard en dan heb je een route en als je dan een andere hardloper tegenkomt dan steek je even je hand omhoog en dat geeft toch een gevoel van verbondenheid en dat zou heel mooi zijn in deze harde maatschappij, om elkaar wat meer te groeten. Dus beleefdheid is een hele nuttige eigenschap en het zit dan mooi in het spreekwoord vervat.

Robert: En iemand begint daar dus mee, die doet dat, die gebruikt zo'n spreekwoord en dat nemen anderen het eigenlijk over omdat ze het leuk vinden, of omdat het ze ook aanspreekt.

Roland: Precies.

Robert: Dus een beetje hoe dat dan... En als we dan kijken naar het buitenland, zien we dan ook cultureel verschillen? Zijn er, zijn die spreekwoorden in het buitenland heel anders dan die in Nederland?

Roland: Ja, ik kan je wel zeggen dat dat inderdaad grote verschillen zijn. Bijvoorbeeld, wij hebben het spreekwoord; wie een kuil graaft voor een ander valt er zelf in. En in Japan hebben ze bijvoorbeeld de uitdrukking; dat is als tegen de hemel gespuugd. Nou ja, je weet, als je omhoog gaat spugen, dan heb je grote kans dat die vieze klodder weer in je eigen gezicht terechtkomt.

Dus in feite...

Robert: Deze houd ik erin. hetzelfde idee. Dus zo zijn er overal kleine verschillen. Wat je dus in Nederland, ja, het is een beetje een clichématige uitdrukking: het regent pijpenstelen. Als je dan aan iemand vraagt hoe dat in het Engels zou klinken, dan zeggen ze altijd: it's raining catsand dogs, dus het regent katten en honden. Maar ik heb me ooit ook laten vertellen dat die uitdrukking door de Engelsen eigenlijk helemaal niet meer gebezigd wordt. Dus, het lijkt wel zo of het zo is, maar dat gebeurt toch niet echt.

Nour: En daar raak je wel iets interessants. Je zegt: Ik heb het idee dat ze in Engeland die, dat spreekwoord niet meer gebruikt wordt. Dat is überhaupt volgens mij wel een trend wat je vaker terugziet. Dat spreekwoorden toch iets is wat toch met oude Nederlandse taal geassocieerd wordt en niet per se iets van vandaag de dag is?

Roland: Nou ja, de spreekwoorden waar we het dan meestal over hebben, datt zijn de bekende spreekwoorden die vastgelegd zeggen in woordenboeken. Daar hebben we een paar hele mooie verzamelingen van, in de

Nour: Ik zie er een paar liggen volgens mij...

Roland: maar dit is zijn vrij nieuwe. Nour: Oh, oké. Roland: Dus ik heb het oudste verklarende woord, spreekwoordenboek. Dat is al uit 1726, 1727, het zijn twee delen, dat is geschreven door Carolus Tuinman en die heeft dus de oorsprong en de uitlegging van de Nederduitse spreekwoorden in twee delen vastgelegd, met allerlei mooie verklaringen. Sommige kloppen, andere zijn wat minder juist, sommige spreekwoorden heb ik nog nooit van gehoord. En dat geldt voor heel veel van die spreekwoorden; de meeste ken je niet. Later heeft een andere man in de negentiende eeuw heeft een woordenboek gemaakt, dat was Harrebomée, die heeft echt duizenden spreekwoorden verzameld uit allerlei bronnen. Maar ook heeft die, hij was leraar, of onderwijzer, en hij heeft zijn leerlingen opdracht gegeven: Zorg ervoor dat je zoveel mogelijk spreekwoorden verzamelt. En als ze het dan goed deden dan kregen ze ook nog een klein zakcentje. Dus sommige van die spreekwoorden, zo gaat het verhaal, zijn ook verzonnen door de leerlingen om geld in te smokkelen.

Robert: Maar die konden er lekkere snoepjes van kopen. Maar is het iets dat vooral bij een wat...is het wat ouderwetser? Dus eigenlijk wat meer bij de wat oudere mensen past tegenwoordig? Of is dat een misvatting?

Roland: Ik denk dat je daar eerst in aanraking moet zijn gekomen. Als je die woorden niet, die spreekwoorden niet leert, en ook niet hoort en ook niet ziet, en in kranten bijvoorbeeld, dan zul je ook niet zo snel ze zelf gaan gebruiken. Ja, dus in dat opzicht past het wel een beetje bij de oudere generatie. En weet je wat ook zo is... Dat in het onderwijs wordt er voornamelijk op de basisschool of in de onderbouw van het voortgezet onderwijs aandacht aan geschonken. Ik heb zelf twintig jaar lesgegeven op een middelbare school in de bovenbouw. Daar komen nooit spreekwoorden in voor. En in de onderbouw heb je wel van die oefeningen, juist om een beetje aandacht te vragen voor taal en de rijke mogelijkheden die het biedt. En dan krijgen leerlingen opdrachten om zelf spreekwoorden te gaan bedenken, ja...

Robert: Heeft mijn zoon allemaal. Mijn zoon is veertien en die had het inderdaad vorig jaar. Toen zat hij in vwo 2 en toen kwam ie zeggen: ik heb nu een rare opdracht, zei die, ik heb allemaal hele gekke... Dus wij daarnaar kijken. Dat was inderdaad tussen de wal en het schip, wat moet ik hier mee? Maar hij vond het toch wel leuk. Maar eigenlijk een beetje in het verlengde daarvan, hebben Nour en ik ook een paar rare spreekwoorden opgezocht. We dachten

misschien ken je die wel niet. Dus we gaan je een beetje plagen en het is dus niet erg als je ze niet kent. De eerste is echt niet zo bekend, die is ‘van de eieren naar de appels gaan’.

Roland; Ja.

Robert: Ken je die?

Roland: Nee. Robert:

Nee, dat snap ik wel.

Roland: Van kippenboer naar groenteboer gaan...

Robert: Nee ik heb hem niet...het klinkt een beetje alsof ik ‘m heb bedacht... het komt uit de oudheid, en ik heb oude geschiedenis gestudeerd, dus ik zei al in de voorbereiding: als ik iets over de oudheid in deze podcast kan gooien dan doe ik het, en iets over FC Groningen, maar dat lukte helaas niet. Maar van de eieren naar de appels gaan is... Een... gerecht van de Romeinen bestond altijd uit drie gangen en die begon met eieren. En dan kwam er een hoofdgerecht en dan eindigde het met iets zoets, en zoets was bijna altijd fruit. Dat was appels. En dit is het equivalent of de ...wat gebruiken wij nu voor eigenlijk...mansplaining... dus ik leg jou iets uit wat je al lang weet, wat iedereen eigenlijk al weet. Ik ga van de eieren naar de appels, iedereen weet dat een gerecht begint met eieren en eindigt met appels. Kom op.

Nour: Oh ja, hoe mooi dat we dat nu dus ook niet meer snappen.

Robert: Nee, precies, dus we snappen helemaal niet meer...Maar ik dacht ik doe een hele moeilijke voor je.

Roland: Maar gebruik je hem dan zelf ook, of heb je hem zelfs speciaal opgezocht?

Robert: Nee, ik heb... Het is heel grappig, Ik ben een boek aan het lezen over gladiatoren, gewoon omdat ik dat leuk vind. En misschien ga ik er nog een recensie over maken. Maar ik gebruik hem sindsdien heel vaak dus ik... mijn vrouw ging mij iets uitleggen een paar dagen geleden waarvan ik dacht ja, dat weet toch iedereen? Dus toen zei ik: ‘Je gaat nu van de eieren naar de appels” en dan zei ze: ‘Wat?!’ Dus ik probeer ‘m een beetje erin te gooien.

Roland: Maar hoop je dan ook dat deze uitdrukking of spreekwoord dat die ook daadwerkelijk overgenomen worden door andere mensen?

Robert: Nou ja, ik zou het fantastisch vinden als alle luisteraars nu dit gaan gebruiken, dus dat ik ja, ik zou iedereen aanmoedigen om een stukje oudheid weer toe te laten in je leven dat....

Nour: Ik denk dat het ook wel in de smaak zou vallen bij onze luisteraars, want we hebben even gepeild. Hoe vaak doen onze luisteraars eigenlijk aan gebruik van spreekwoorden in hun alledaagse taal? Nou blijkt dat meer dan tweederde van onze luisteraars aangeeft nou, dat doe ik best wel regelmatig en ook wel om een goede reden. Namelijk ik vind het gewoon heel erg mooi om een spreekwoord te gebruiken. Het verrijkt onze taal. Een ander deel geeft aan: nou het maakt mijn boodschap ook meteen een stuk sterker. Ik kan duidelijker overbrengen wat het inderdaad niet zo heel droog is wat ik precies bedoel, maar het brengt meteen een soort sentiment met zich mee. Zeg maar één op de tien mensen dat aangeeft, nou, ik doe het heel zelden en ander klein gedeelte dat zegt ik doe het zelden, omdat ik verwacht dat de ander mij dan niet begrijpt.

Roland: Ja, ja.

Nour: Dus dat geeft wel een beetje hoop. Mag ik ook nog eentje delen? Dat vind ik wel leuk, onze luisteraar blijkbaar ook. Het komt een beetje uit het Westlandse dialect. Daar vraagt men: ‘Pluk ie al’? Hebben jullie een idee wat dat betekent, pluk je al?

Roland: Pluk je alWestland..dat is natuurlijk fruit en groente dus kennelijk, ja, heb je je schaapjes al op het droge of is het al tijd om te oogsten?

Robert: Ja, is het lente of zo? Dus ik weet niet wanneer die, ja?

Nour: Nou, ik hoor, ik hoor hele interessante dingen. Daar komt ie wel vandaan inderdaad; is het al tijd om te oogsten? Maar dat werd al zo alledaags gebruikt dat het eigenlijk een equivalent is voor goh, hoe gaat het met je? Ja, behalve als iemand een beetje tienerleeftijd is. En als je dan vraagt ‘pluk je al?’ Dan kan het ook duiden op: heb jij al de daad verricht, of staat dat nog eraan te komen?

Roland: Ja, ja.

Nour: Zo is het denk ik een in context voor ieder wat wils.

Roland: En dat is ook wel interessant wat je zegt, want dit is wat mensen zéggen. En ik heb de indruk dat spreekwoorden veel meer gesproken worden en amper meer in geschreven teksten voorkomen.

Robert: Oh ja, dat het meer iets is wat je zegt.

Roland: In ieder geval die echte spreekwoorden. Je hebt natuurlijk onderscheid tussen spreekwoorden die een vaste vorm hebben, echt een zin hè.. ‘wie de schoen past trekke hem aan’ en dat soort zinnen. Maar je hebt er ook heel veel uitdrukkingen ‘Hij komt op de valreep’ of ‘zij is...’ nou is misschien een beetje raar, ‘zij is haantje de voorste’, maar goed. Uh, dat zijn dus uitdrukkingen die je nog vaker hoort en die je ook nog wel ziet. Maar echt van die volledige spreekwoorden, die niet.

Nour: Want is het ook zo dat er nieuwe spreekwoorden ontstaan? Alles wat we nu zeggen associeer ik inderdaad toch met met spreekwoorden die er al waren, terwijl bijvoorbeeld in mijn leven, 27 jaar...is er een nieuw spreekwoord ontstaan in die periode?

Roland: Ja, er zijn heel veel spreekwoorden ontstaan. In ieder geval zijn er heel veel pogingen ondernomen om nieuwe spreekwoorden ingang te doen vinden. En ja, het lukt bijna nooit. Nour: Hé is lastig.

Robert: Ik zit zelf ook een beetje na te denken...

Roland: Dat is precies het gebruik wat ik me kan herinneren. Maar ik... toe, opa spreekt. Heel lang geleden was Freek de Jonge. De jongere luisteraars zullen hem niet eens meer kennen, dat is echt zo trouwens. Die had een spreekwoord: wiens poen men pakt, diens bijl men hakt. Nou, dat was natuurlijk een variant op ‘wiens brood men eet, diens woord men spreekt’, maar die is blijven hangen en ik zag ‘m toevallig ook nog terugkeren in De Standaard in een Belgische krant dus dat met de referentie inderdaad aan Freek de Jonge. En ja, dat vond ik wel heel erg opmerkelijk. En ja, wat ik ook zag de Speld, ja die zijn natuurlijk altijd wel bekend voor dingen. Die hebben ook zelf in 2020 hebben ze spreekwoorden bedacht... maar ze hadden er al bij gezegd; nou dit zijn spreekwoorden die over vijftig jaar niet meer begrepen worden. Dus ‘beter anderhalve meter dan aan het infuus’ of...

Robert: Oh ja, heel specifiek voor corona.

Roland: Precies. Of ‘je hebt genoeg wcpapier om te behangen’ of zoiets, omdat iedereen aan het hamsteren was. Nou ja, maar dat zijn allemaal spreekwoorden, die komen er niet in. Dus ja, wat ik ook...

Robert: En misschien is dat ook wel mooi toch? Het valt niet echt te... Misschien komt er op een gegeven moment wel iets weer en dan komt er een spreekwoord en die neemt dan... Ik moet zelf, ik weet niet of het spreekwoord is, maar ‘helaas pindakaas’ misschien meer…

Roland: Ja nou ja.

Robert: ...uitspraak wat volgens mij van een dj was vroeger. Misschien is dat het ook het ook:

er moet op een gegeven moment moeten mensen het massaal gaan overnemen. Roland: Het moet gaan landen. Robert: Je kan niet voorspellen of dat zo is of niet. Maar misschien zeg ik nu iets dat van de... wat is het? van de eieren naar de appels gaat, dat weet ik niet.

Roland: Nou, ik vind jouw voorbeeld heel mooi, omdat je zegt helaas pindakaas, dat is een heel krachtig iets. Hij is kort, en hij rijmt ook nog eens een keer lekker. En heel veel van die nieuw bedachte spreekwoorden die missen dat, die hebben het onjuiste ritme. Die geven dan wel een leuk gevoel weer, maar er zit niet een mooie cadans in.

Dus wat dat betreft is het ja...

Robert: Het moet een ritme hebben, het moet een cadans hebben...

Roland: Een ritme, metrum, cadans. Ja, dat het gewoon lekker bekt.

Nour: Maar ik denk ook, hij is alleen toepasbaar in Nederland. Als we over de grens gaat dan kijken ze je weer heel erg vragend aan. En zie je je daar ook nog introductie van spreekwoorden uit hele rijke talen? Ik denk bijvoorbeeld aan het Arabisch in het Nederland op den duur?

Roland: Ja dat..Ik vind het altijd heel lastig. Ik heb lang geleden onderzoek gedaan naar een 18e eeuwse taalkundige en die wilde graag ja... die zei: het gebruik, dat is eigenlijk alles wat, dat bepaalt wat er gaat gebeuren. En dat is natuurlijk wat er nu ook is. Heel veel mensen die tegen ontwikkelingen zijn in de taal die denken van ja, we moeten dat toch een halt toeroepen. De spelling verloedert, de taal verloedert en we hebben invloed van Engels. Maar dat is al eeuwen zo. We hebben invloed van het Frans gehad en we hebben het invloed van het Duits gehad in de 19e eeuw en van het Latijn in de middeleeuwen en Nederland is altijd een smeltkroes geweest van culturen. Dus als er in de dingen zijn die mensen interessant vinden of bijzonder, dan nemen ze die over. Kijk, in de straattaal gebeurt dat wel natuurlijk. En dan heb je ook ja, ik geen nieuwe voorbeelden, maar oké: bro en patta, sixseven...

Nour: Heel goed bezig, jongens...

Robert: Zit gewoon in de podcast. Dit vinden mijn kinderen geweldig.

Roland: Ik wist het zelfs eerder dan mijn dochter van twintig dus.

Robert: Oh, echt? Respect, respect.

Roland: Ik had toevallig net een item gehoord op de radio dus ja.

Nour: wat goed. Is er toch nog een beetje onderlinge beïnvloeding.

Roland: Ja, dus ik denk niet dat er heel veel nieuwe spreekwoorden geaccepteerd zullen worden. Ja, het groeit, het kan wel, maar op dit moment weten we het niet en misschien het enige voorbeeld waarvan ik zeg van ja die heeft echt kans van slagen is, is het Cruijffiaanse ‘elk voordeel heb z'n nadeel’ of ‘je weet het pas als je het ziet’ en ja die zijn... ja die hebben wel potentie en die hoor je ook veel gebruikt worden door mensen.

Robert: Ja, wat grappig.

Nour: En voorlopig regent het nog geen katten en honden. Zover gaan we dan nog niet.

Roland: Nee, nee, nee nee. En we spugen ook niet naar de hemel. Nee.

Nour: Ik ben ten slotte toch wel erg benieuwd. Roland, ja, je hebt zoveel spreekwoorden om uit te kiezen natuurlijk. Wat is nou jouw favoriete spreekwoord of komt daar dan in de buurt? Kan me voorstellen dat je er heel veel hebt.

Roland: Ja. Nou ja, het is een beetje uit de oude doos, maar wat ik wel een hele mooie vind is ‘met Sintjuttemis' en dan als aanvulling: ‘Wanneer de kalvers op het ijs dansen’.

Nour: En die ken ik dan dus niet. Wat betekent dit?

Roland: Met Sint Juttemis betekent nooit.

Nour: Oké, ja..

Roland: Want Sint juttemis is een niet bestaande heilige.

Nour: Kan je lang wachten.

Roland: Precies. Net zoals zoals Sint Reinuit of Sint, wat was het ook alweer..Dranketorrieboes, nou, die iemand die veel drinkt en Sint Nimmermeer, die bestaan allemaal niet. En als je ook nog aan toevoegt ‘als de kalvers op het ijs dansen’, nou ja, dat kan natuurlijk niet, want in de winter kun je schaatsen, maar Sint juttemis zou ergens in juni vallen.

Nou en de kans dat kalveren dansen is ook al heel klein, dus het gaat nooit gebeuren. Nou dat vind ik wel heel mooi.

Nour: Bij deze onthoud ik hem, absoluut. En tot zover deze aflevering van Oplossing Gezocht. Over twee weken zijn Robert en ik weer bij je terug.

Robert: Voor nu veel dank aan onze gast Roland de Bonth. Wil je meer weten over onze wetenschapsjournalistiek? Nou, abonneer je dan op deze podcast via jouw favoriete podcast app. Volg ons op Facebook en Instagram of bekijk onze website. NEMO Kennislink.nl Blijf nieuwsgierig en tot de volgende keer!