Wat is democratie? Volgens de Schotse filosoof Gallie is het een ‘naar haar aard omstreden begrip’. Kortom, het hoort bij het woord dat we ruzie maken over de betekenis.
Toen ik op mijn achttiende aan de studie filosofie begon, was ik verbaasd over twee dingen. Allereerst ging filosofie over veel meer onderwerpen dan ik had verwacht. Niet alleen ‘wat is wijsheid?’ is een filosofische vraag, maar ook ‘wat is de verhouding tussen lichaam en geest?’ of ‘is het heelal oneindig?’ Dat leken mij nu eerder vragen voor de hersenwetenschap of de sterrenkunde. Toch kun je er blijkbaar ook heel goed filosofisch over nadenken. Zie bijvoorbeeld dit interessante en zeer leesbare boek van Victor Gijsbers, waarin hij op filosofische wijze de oneindigheid bespreekt (ja, ook die van het heelal).
Ten tweede, en dit frustreerde mij aanvankelijk enorm, bood filosofie helemaal niet zoveel duidelijke antwoorden op deze vragen. We keerden de vragen om en om, we bespraken allerlei mogelijke antwoorden en hun weerleggingen, maar ik kreeg nooit het definitieve antwoord. Bijvoorbeeld: de verhouding tussen lichaam en geest zit zo en zo. Of: nee, het heelal is niet oneindig. Er kwam altijd wel weer een filosoof tussenbeide met een artikel waarin ze overtuigend betoogde dat het níet zo kon zitten, of dat het toch een beetje anders zat. Zo laat Victor Gijsbers in zijn boek de hele tijd zien waarom je kunt beargumenteren dat het heelal oneindig is, maar even goed op precies het tegenovergestelde standpunt kunt uitkomen.
Het hoort bij het woord democratie dat we ruzie maken over de betekenis.
Freepik via Magnific Wat ik uiteindelijk leerde bij filosofie, waren manieren waarop ik zelf over de vragen en antwoorden kon nadenken. Een antwoord kun je bijvoorbeeld kritisch onder de loep houden door na te gaan of alle stappen in het argument wel kloppen, of er geen drogredenen tussen zitten en of deze stappen logisch op elkaar aansluiten. Maar het is ook mogelijk om kritisch naar de vraag te kijken. Een vraag sorteert vaak al voor op bepaalde soorten antwoord. Als je vraagt ‘wat is de verhouding tussen lichaam en geest?’ suggereer je al een beetje dat lichaam en geest twee aparte dingen zijn waartussen een relatie bestaat.
Aanhangers van het materialisme (oftewel ‘fysicalisme’) zijn het daar al niet mee eens. Voor hen bestaat er geen geest. Wat wij doorgaans ‘geest’ noemen – en wat in deze tak van de filosofie wordt aangeduid als ‘mentale toestanden’ – schrijven de materialisten toe aan fysieke processen in het brein. Zij bekritiseren de vraag dus omdat die volgens hen onterecht veronderstelt dat lichaam en geest twee aparte, niet tot elkaar reduceerbare dingen zijn.
Wat is democratie?
Maar Mariska, deze blog gaat toch over democratie? Waarom deze lange omweg langs je studie-ervaringen? Nou ja, het punt is dat ik jullie nu niet een definitief antwoord kan voorkauwen op de vraag wat democratie precies is. Ik heb net uitgelegd dat zoiets onfilosofisch is. Democratie is wat de Schotse filosoof Walter Bryce Gallie in 1955 een “essentially contested concept” noemt, een naar haar aard omstreden begrip.
Dat wil zeggen dat er niet één objectief juist gebruik is van het woord ‘democratie’, omdat er verschillende, min of meer redelijke manieren van gebruik bestaan. Vaak zijn die manieren van gebruik tegenstrijdig. Dan ontstaat er een debat over democratie, waarin iedere spreker vindt dat haar toepassing van het begrip echt het meest democratisch is van allemaal. Dat bedoelt Gallie met ‘naar haar aard omstreden’.Als we het woord ‘democratie’ op een juiste manier, ‘naar haar aard’ willen gebruiken, dan maken we er dus juist ruzie over.
Democratie is een naar haar aard omstreden begrip.
Atlascompany via MagnificPragmatisme
Wat ik zo interessant vind aan Gallies benadering is dat hij niet begint bij de vraag: wat is democratie? In plaats daarvan vraagt hij zich af: hoe wordt de term ‘democratie’ gebruikt, en wat zegt het dat we het op al die manieren kunnen gebruiken? Dat levert heel andere soorten antwoorden op dan de eerste vraag ‘wat is democratie?’. Een antwoord op die vraag zou bijvoorbeeld beginnen bij de democratietheorieën uit de geschiedenis van het denken.
Ik zou dan kunnen bespreken wat filosofen zoals John Locke, Jean-Jacques Rousseau of Jürgen Habermas te berde brachten over het sociale contract of de publieke sfeer. Dat is ook heel interessant, maar levert een andere blog op dan als we antwoord proberen te geven op de tweede vraag, die veel meer gaat over de betekenissen die ‘democratie’ als woord in het praktische gebruik heeft. Vanwege die aandacht voor de praktijk noemen we de filosofische stroming die dit soort vragen behandelt ‘pragmatisme’.
In de volgende blog bespreek ik een paar voorbeelden van hoe het woord ‘democratie’ wordt toegepast in onze politieke praktijk. Die verschillende toepassingen kunnen flink met elkaar botsen. Maar dat maakt democratie juist zo interessant.