Wat heb je aan een gezondheidscheck?

Op mijn computerscherm zie ik vooral groene waarden. Die zijn goed. Enkele waarden zijn oranje, matig. Rood zit er niet tussen. Het zijn de resultaten van een gratis gezondheidscheck, die ik aangeboden kreeg van mijn verzekeraar. Het gaat om een bloeddrukmeting, een vingerprik voor glucose en cholesterol en een urinetest voor nierfunctie. Daarnaast een reeks vragenlijsten over mijn eet-, beweeg- en slaapgedrag en dagelijkse stress.

In eerste instantie had ik geen interesse. Ik weet al dat ik vrij gezond leef. Voel me kiplekker. Wat gaat zo’n test me nog vertellen? Toch viste ik een paar dagen later de mail met het aanbod weer op. Binnenkort word ik veertig, en ik weet dat het risico op hart- en vaatziekten toeneemt met leeftijd. Misschien toch niet zo gek om mijn cholesterol eens te checken? Ik vulde de vragenlijsten in en vroeg de testkit alsnog aan. Met enige twijfel. Want wat gaan die paar waarden nou zeggen over mijn gezondheid? En stel dat de uitslag minder goed is dan gedacht. Ga ik dan anders leven?

Schijnzekerheid

Deze gezondheidscheck, uitgevoerd door een commerciële organisatie, is een vorm van preventief medisch onderzoek. Mensen zonder klachten laten zich dan testen op risicofactoren voor ziektes of ziektes zelf. Dat gebeurt zonder tussenkomst van een arts of een uitnodiging van de overheid. In 2018 had tien procent van de Nederlanders ooit een gezondheidscheck gedaan, bleek uit het onderzoek ‘Komt een test bij de dokter’ van ethici van het Lindeboom Instituut. Artsen staan niet te springen. 61 procent van de beroepsgroep vindt dat artsen niet moeten meewerken aan jaarlijkse check-ups van patiënten, laat een recente peiling zien in vakblad Medisch Contact.

Bij Patrick Bindels, emeritus hoogleraar huisartsgeneeskunde aan het Erasmus MC, vraag ik na wat er zo erg is aan medische check-ups. “Dat je die test hebt gedaan is helemaal niet fout, dat wil ik ten eerste zeggen”, zegt Bindels. “Het kan je een steuntje in de rug geven om je gezonde leefstijl vol te houden of te stimuleren. Al weet je ook zonder test wel dat je gezond moet leven.”

Mijn suikerinname is aan de hoge kant, staat in mijn persoonlijk rapport. Cholesterol- en glucosewaarden zijn normaal. Nieren werken prima. Al met al een goede score. “Het is natuurlijk prettig om bevestigd te zien dat je gezond bezig bent”, zegt Bindels als ik de uitslag met hem deel. “Maar het is schijnzekerheid. Dat er geen afwijkingen gevonden zijn, wil niet per definitie zeggen dat je gezond bent.” Ik zou morgen dood kunnen neervallen door een aangeboren hartafwijking, om maar wat te noemen. “Bij het overgrote deel van de mensen komt er natuurlijk terecht uit dat zij gezond zijn.”

Foute uitslag

Bij aanvraag van de testkit kreeg ik een online brochure, samengesteld door artsenfederatie KNMG, met de voor- en de nadelen van preventief medisch onderzoek. Dat er ook risico’s aan kleven, beseffen mensen vaak niet, volgens Bindels. “Stel dat er bij jou een licht verhoogd cholesterol was gemeten. Dan word je misschien ongerust. Maar cholesterol is slechts één van de vele waarden die jouw risico op hart- en vaatziekten bepalen. Rook je niet en is je bloeddruk goed, dan hoeft dat risico helemaal niet verhoogd te zijn. Het verhaal achter de uitslag is vaak complex.”

Ook problematisch: de kans op fouten in de uitslag. Soms wordt er iets gevonden wat na allerlei aanvullend onderzoek via de huisarts niets blijkt te zijn. Zit je voor niks in de rats. Andersom kan ook. De test zegt ‘alles is goed’, terwijl er toch iets mis is. “Hoe minder vaak een ziekte voorkomt in een groep, hoe onbetrouwbaarder de test”, zegt Bindels. “Een verzekeraar stuurt zo’n gezondheidscheck naar iedereen, terwijl huisartsen een test alleen bij groepen met een hoog risico afnemen. In die groepen zegt een afwijkende test meer en kunnen we gericht vervolgonderzoek inzetten.”

Spanningsveld

Zeven procent van de gebruikers van een health check vraagt om aanvullende diagnostiek, blijkt uit het rapport van het Lindeboom Instituut. Het is die extra druk op de zorg, overbehandeling en onnodige ongerustheid, waardoor medici kritisch zijn. Internist en hoogleraar geneeskunde Marcel Levi noemt medische check-ups bij gezonde mensen ‘flauwekulgeneeskunde’, schreef hij in een column in Medisch Contact. Tot hij in de war raakte door de uitslag van zijn broer, die jaarlijks een medische keuring onderging vanuit zijn werkgever. En ja hoor, bij zijn broer was op een echo van de lever een kleine afwijking te zien. Een MRI- scan volgde, een CT-scan, labonderzoek. Het bleek galwegkanker. Snel werd de behandeling gestart. ‘Ik ben eigenlijk nog steeds geen voorstander van medische check-ups, maar deze ene heeft wel het leven van mijn broer gered’, aldus Levi.

Het is een lastig spanningsveld, beaamt Bindels. ”Op populatieniveau hebben periodieke check-ups bij gezonde mensen geen toegevoegde waarde. Vervolgonderzoeken kunnen zelfs ernstige complicaties opleveren, terwijl er vaak niks aan de hand is. Dat neemt niet weg dat er een enkele keer iets heel moois uitkomt voor een individueel persoon.”

Essentiële behoefte

Je zal maar net die ene persoon zijn. Ik begrijp de behoefte aan een regelmatige check-up. De behoefte aan geruststelling. “Precies”, zegt ethicus Eva Asscher, verbonden aan het Amsterdam UMC. “Een belangrijke reden om zo’n gezondheidstest te doen is geruststelling.” Ik belde haar, omdat zij in het verleden onderzoek deed naar health checks en wat ze de reassurance industry noemt. De geruststellingsindustrie. 

“Willen weten dat je gezond bent is heel menselijk”, zegt Asscher. “Het is een soort essentiële behoefte. Zodat je gewoon lekker kan leven. Kan een check je daarbij helpen? Ja, mits de uitslag zegt dat alles in orde is. Maar dan weet je eigenlijk nog niks. Misschien komt er niks uit deze test, maar het kan nog steeds zijn dat je wat anders hebt.”

Medische consumptie

De broer van Marcel Levi kreeg een uitgebreide medische keuring inclusief echo. De test die ik deed is meer een leefstijlcheck, plus wat eenvoudige cardiovasculaire metingen. Bij de uitslag staan praktische adviezen. In mijn geval: minderen met suiker. Maar of ik dat ga doen? Waarschijnlijk niet. Mijn bloedsuiker is prima in orde en ik beweeg veel.

Wat als iedereen zo denkt als ik? Goede bloedwaarden zien als excuus om door te gaan met snoepen? Uit het rapport van het Lindeboom Instituut, waarvoor dertienhonderd mensen zijn ondervraagd, zegt 35 procent na de check-up zijn leefstijl te willen aanpassen. Zeggen is nog geen doen. De meerderheid zegt het niet eens. “Leefstijlverandering is iets wat mensen ontzettend lastig vinden”, zegt Asscher. “Wil je gezondheidswinst boeken, dan moet zo’n test de deur openzetten naar verandering. Er moet een vervolgtraject zijn, afspraken met huisartsen en leefstijlcoaches.”

Al die preventieve onderzoeken bij gezonde mensen: Asscher vindt het medische consumptie zonder gezondheidswinst. De worried well – mensen die objectief gezien kerngezond zijn, maar zich toch zorgen maken – krijgen gratis tests. “Terwijl de grootste winst te halen is bij andere groepen, bij wie echt wat aan de hand is. Mensen die bijvoorbeeld net tegen diabetes aanzitten.”

Wat het mij heeft gebracht? Mijn nieuwsgierigheid is erdoor bevredigd. Vermoedens dat ik vrij gezond leef, bevestigd. “Daarvoor doe je het, om te horen dat je gezond bent”, zei Bindels. “Niet omdat je klachten hebt, want dan moet je naar de huisarts gaan. Die kan gericht onderzoek doen in plaats van willekeurige testjes.”