Valentijnsdag komt eraan. Wie weet leidt de verrassing die je in petto hebt wel tot een eerste voorzichtige kus. Is een kus overal ter wereld een teken van liefde? Wordt er in alle culturen gezoend?
Eigenlijk was antropoloog William Jankowiak van de University of Nevada in Las Vegas van plan om even een kleine studie te doen. “Wetenschappers die onderzoek deden naar zoenen, schreven dat het een universeel gebruik was. Maar dat was nooit wetenschappelijk bewezen.” Dus dook hij in een database van bestaande studies naar verre culturen. Wordt er gezoend diep in de Amazone, hoog in de Andes en in het koude Siberië? Daarnaast vroeg hij bevriende antropologen, die soms al twintig jaar optrokken met stammen die verder weinig contact hebben met de rest van de wereld, of er gekust werd.
Veel mensen kussen niet
Van de 168 onderzochte culturen zoenden er slechts 77. In 91 culturen kusten geliefden elkaar niet. Zoenen bleek dus helemaal geen wereldwijde hobby. Het is wel belangrijk welke definitie van zoenen we hanteren, benadrukt Jankowiak. “Het gaat hier niet om ouders die hun kind een kus op het voorhoofd geven. We hebben het over partners die elkaar op de mond kussen als teken van liefde.”
Zou het kunnen dat mensen stiekem zoenen, wanneer de wetenschappers even niet opletten? Daar lijkt het niet op: deelnemers hadden geen moeite om over het onderwerp te praten. “Een bevriende antropoloog deed bijna dertig jaar onderzoek bij de Aka in Congo”, geeft Jankowiak als voorbeeld. “De pygmeeën vertellen heel open over hun seksleven, ze doen het soms drie tot zes keer in een nacht. Maar ze zoenen niet.”
Geen kleding, geen kus
Hoe kan het dat sommige volken wel kussen en andere niet? “We zien dat zoenen vooral voorkomt in koudere regio’s, zoals Europa en Azië”, zegt de onderzoeker. In de tropen wordt veel minder gekust. Dat lijkt samen te hangen met lichaamsbedekking. “Mensen die weinig kleding dragen, zoenen bijna niet.”
Het draait om aanraking, legt Jankowiak uit. Wanneer er geen kleren tussen zitten, hebben we een heleboel opties. Dan voelt een hand op de schouder al intiemer. Of een aai over de rug. Bij winters geklede Europeanen is alleen het gezicht beschikbaar voor intimiteit. Denk ook aan mensen die binnen de poolcirkel wonen. Ze neuzen als vorm van kussen. Hoewel? “Ze bewegen hun lippen langs elkaar”, verbetert Jankowiak, “we noemen het de Oceanic kiss.”
Het begint met een orgie
Er is nog iets opvallends. Zoenende mensen vind je vooral in complexe samenlevingen. “Je ziet het weinig bij jagers-verzamelaars, maar wel bij de oude Grieken, Romeinen en Egyptenaren. De hypothese is dat het begonnen is bij de elite.” De elite heeft tijd voor buitenissige feesten en uitgebreide banketten. En ander vermaak. “Wat je altijd ziet, is dat de rest van het volk erg geïnteresseerd is in wat de elite doet. En dat kopiëren ze vervolgens.” De kus is wellicht uitgevonden aan het hof, om vervolgens naar de rest van de samenleving door te sijpelen.
Bij meer egalitaire volken, die bijvoorbeeld in stammen leven, is er geen elite en wordt er niet gekust, is de gedachte. Het is wel besmettelijk, voegt Jankowiak nog toe. “Een collega die in Somalië werkt, vertelde dat de mensen die hij beschrijft niet zoenen. Maar jonge mensen vertrekken naar de stad. Daar zien ze films en zij zoenen vervolgens wel.”
Volgens een studie uit 2025 zoenen sommige apen ook. De onderzoekers leidden daaruit af dat onze verre voorouders elkaar 21 tot 17 miljoen jaar geleden al kusten. Die publicatie heeft Jankowiak ook gezien. “Het stelt ons voor een vraag: als apen zoenen, en de voorlopers van de mens ook, waarom zijn zo veel volkeren er dan mee gestopt?”
Een moederaap kust haar dochter.
iStock, olga_glZoenen de dieren wel zoals wij zoenen, vraagt de antropoloog zich af. Heeft een kus tussen twee chimpansees dezelfde betekenis als een zoen tussen twee Spanjaarden?
De behoefte aan sensualiteit is universeel, concludeert Jankowiak. “Zoenen is slechts één manier van aanraking.” Andere volken hebben andere opties. Dan rest de vervolgvraag: zoenen zoenende mensen overal ter wereld op dezelfde manier? “Daar is geen onderzoek naar gedaan”, vertelt Jankowiak. “Ik vermoed van niet.” Het kan dus even wennen zijn voor jou en je Valentijn, zeker als diegene aan de andere kant van de wereld is opgegroeid.