Een gesneden vinger, een hernia, een gebroken hart — ze hebben één ding gemeen: het doet pijn. Maar wat is pijn? Met die vraag worstelen wetenschappers al decennialang. Want pijn is ongelofelijk complex en subjectief: alleen de persoon die het ervaart, kan bepalen óf er pijn is, wanneer, en hoe hevig.

Pijnwetenschappers Esmeralda Blaney Davidson (Radboudumc) en Hans Timmerman (UMCG) nemen de lezer in ‘Het Pijn Boek’ op laagdrempelige wijze mee langs alles wat de wetenschap tot nu toe heeft ontrafeld. De passie voor hun vakgebied is voelbaar op elke pagina. Met als belangrijke boodschap: pijn zit in het brein.

Veelzijdig

De auteurs beginnen bij de basis: hoe detecteert ons lichaam pijn? Dat gebeurt via nociceptoren, gespecialiseerde sensoren aan de uiteinden van zenuwen, verspreid door het hele lichaam. Elke soort heeft zijn eigen specialisatie — extreme temperaturen, druk, scherpe prikkels of chemische stoffen. Zodra zo'n sensor een dreiging detecteert, schiet er razendsnel een signaal naar de hersenen. Daarbij volstaat niet elke dreiging: pas wanneer een prikkel boven een bepaalde drempelwaarde uitkomt, gaat de alarmbel rinkelen. Een zachte aanraking? Niets. Een hamer op je duim? Dan wel.

Wat de hersenen vervolgens met dat signaal doen, is minstens zo interessant. De prefrontale cortex — het hersengebied achter ons voorhoofd — bepaalt mede hoe erg iets pijn doet. Blaney Davidson en Timmerman illustreren dit met een herkenbaar voorbeeld: een snee in je vinger doet eerst flink pijn, maar zodra je ziet dat het slechts een klein sneetje is, neemt de pijn al snel af. Interpretatie speelt een grote rol in de verwerking van pijn, zo blijkt.

Na deze basiskennis verbreden de auteurs hun blik. Pijn is enorm veelzijdig. Van migraine, spierpijn tot aan bevallingspijn, maar ook emotionele pijn bij een depressie: het komt allemaal aan bod. En dus ook de kater. Wist je dat hoofdpijn na een avondje drinken ontstaat doordat alcohol de bloedvaten doet uitzetten? Paracetamol tegen de hoofdpijn lijkt dan logisch, maar is volgens de auteurs geen goed idee. Door de hoge alcoholconsumptie is dat schadelijker voor de lever dan normaal.

Nooit aanstellerij

Hoewel het boek vol zit met grappige voorbeelden, vermijden Blaney Davidson en Timmerman de zwaardere kanten van pijn niet. Voor mensen met chronische pijn biedt het boek inzicht in factoren die pijn veroorzaken en het herstel kunnen bevorderen. Volgens de auteurs dien je pijn altijd serieus te nemen, ook als er geen lichamelijke verklaring voor te vinden is. Pijn is nooit aanstellerij, want pijn zit in het brein.

En juist omdat pijn in het brein zit, is het beïnvloedbaar. Angst, stress en somberheid kunnen pijn verergeren, maar het werkt ook andersom. De auteurs leggen de wetenschappelijke basis uit achter natuurlijke pijnstillers: muziek, de nabijheid van een partner of zelfs chocolade kunnen pijn merkbaar verminderen. Optimisme helpt ook. Dat maakt het boek direct toepasbaar — je leest het en denkt: dit ga ik eens uitproberen.

Al met al leggen Blaney Davidson en Timmerman de vinger goed op de zere plek. Daarbij behandelen ze het onderwerp met wetenschappelijke zorgvuldigheid. Dat is tegelijk de grootste kracht én de valkuil van het boek. Door alles genuanceerd en uitgebreid te willen uitleggen, wordt het verhaal hier en daar wat taai. Gelukkig zijn de auteurs zich daarvan bewust: ze suggereren zelf dat hoofdstukken ook los van elkaar gelezen kunnen worden. En dat klopt, het is geen boek om in één ruk uit te lezen, maar een boek om af en toe bij te pakken. Want pijn, dat kennen we allemaal.