De Amerikaanse president Trump sloot in oktober dit jaar een deal met de Australische premier Albanese. De VS kan nu kritieke grondstoffen gaan mijnen in Australië. In dezelfde maand gaf hij groen licht voor een mijnbouwproject in Alaska. Hier komt een 300 km lange tweebaansweg die uitkomt bij een mijn met waardevolle metalen. De weg loopt dwars door het leefgebied van de kariboe en de zalm. Als dit project doorgaat, komen deze diersoorten in het nauw. Deze metalen zijn waardevol en hebben we bijvoorbeeld nodig voor de energietransitie. Ook in andere sectoren is het materialengebruik enorm; denk aan de bouw, kleding, voedsel en verpakkingsmaterialen. In 2024 gebruikten we in de Europese Unie 14.1 ton grondstoffen per persoon.

Arturo Castillo Castillo is universitair docent circulaire economie en circulaire samenleving aan de Universiteit Utrecht. Om aan te geven waarom ons groeiende materialengebruik een uitdaging vormt, noemt hij de negen planetaire grenzen. Een internationaal team van onderzoekers concludeerde in 2025 dat zeven van deze grenzen al zijn overschreden. “Als andere planetaire grenzen ook overschreden worden, zal het heel moeilijk zijn voor natuurlijke systemen om te herstellen”, aldus Castillo Castillo. “We moeten de manier waarop we produceren en consumeren veranderen.”

We zijn in Europa erg afhankelijk van de productie van kritieke grondstoffen elders. Op dit moment komt meer dan 90% van de bewerkte zeldzame aardmetalen uit China. China zou dit kunnen gebruiken als geopolitiek wapen, bijvoorbeeld door exportbeperkingen op te leggen. Er zijn ook sociaaleconomische redenen waarom het mijnen en produceren in andere delen van de wereld niet ideaal is. Vaak zijn de milieuregels in een land onvoldoende, of zijn de arbeidsomstandigheden er slecht.

Een voorbeeld hiervan is het mijnen van nikkel in Indonesië. Dit hebben we hier nodig voor oplaadbare batterijen, maar het zorgt daar voor enorme milieuschade. “De Europese Unie wil de dingen goed doen. Dus als niet aan de minimumnormen wordt voldaan, worden Europese projecten niet verder ontwikkeld. Met als gevolg dat andere internationale partijen wel projecten kunnen ontwikkelen, waarschijnlijk met lagere normen”, aldus Castillo Castillo.

Betere materialen

Pieter Bruijnincx is hoogleraar duurzame chemie en katalyse aan de Universiteit Utrecht. Ook hij vindt dat er verandering nodig is in ons materialengebruik. Zo heeft het gebruik van stoffen zoals plastics een impact op het klimaat. “Koolstofhoudende stoffen worden nu meestal van fossiele grondstoffen gemaakt. Dit eindigt uiteindelijk allemaal als CO₂ in de atmosfeer en draagt dan bij aan opwarming”, legt Bruijnincx uit.

Daarnaast vormen veel materialen die we produceren ook een gevaar voor milieu en gezondheid. Dit is een probleem waar volgens Bruijnincx meer aandacht voor nodig is. “Alles wat we de afgelopen 50-60 jaar gemaakt hebben, hebben we gemaakt met eigenlijk alleen oog voor de functionele gebruikseigenschappen. We hebben te weinig aandacht besteed aan negatieve bijeffecten en we weten inmiddels dat er daar veel van zijn. Denk aan alles van microplastics tot aan giftige chemicaliën met hormoonverstorende effecten. We moeten daarom op zoek naar alternatieve materialen, gemaakt van stoffen zonder die nadelige effecten.”

Bruijnincx maakt onderscheid tussen de grondstoffentransitie en de materialentransitie. De grondstoffentransitie gaat om een verandering in de grondstoffen die we nodig hebben om producten te maken. Een plastic fles wordt gemaakt van aardolie. We willen af van het gebruik van aardolie, dus is er een transitie nodig naar een andere grondstof, zoals biomassa of CO₂. Met de materialentransitie bedoelt Bruijnincx dat we van die nieuwe grondstoffen ook nieuwe stoffen gaan maken. “Voor mij gaat de materialentransitie echt over andere moleculen; een andere chemische samenstelling van het materiaal dat we functioneel gebruiken.” Hierbij kan je denken aan producten die makkelijker te recyclen of biologisch afbreekbaar zijn en niet toxisch zijn voor mens en milieu.

Veel wetenschappers in Nederland zijn bezig met de transitie naar een circulaire wereld. Dit kan bijvoorbeeld door een materiaal duurzamer te produceren of via een nieuwe recyclingstrategie. In de serie ‘Groen maken’ gaan we de komende tijd in op verschillende materialen en hoe deze duurzamer geproduceerd kunnen worden. Maar als consument zullen we ook moeten veranderen, bijvoorbeeld door meer te hergebruiken of spullen te repareren. En er is beleid nodig vanuit de overheid om deze veranderingen te stimuleren.