Badend in het zweet wakker worden. En daarna niet meer kunnen slapen. Of ’s nachts meerdere keren gewekt worden door opvliegers. Het zijn zo maar wat voorbeelden van slaapproblemen tijdens de overgang. “Ongeveer de helft van de vrouwen in de overgang heeft slaapproblemen”, vertellen wetenschappers Anne-Sophie Koning en Francesca van Baarzel, beiden werkzaam bij het Nederlands Herseninstituut en het Amsterdam UMC. Het is dus een veelvoorkomend fenomeen. En dat is geen kleinigheid.

Niet alleen het doorslapen kan lastig zijn. “Ook moeilijk in slaap komen of juist heel vroeg wakker worden komt veel voor”, zegt Koning. Met andere woorden: de klachten lopen sterk uiteen. De meeste van deze problemen vallen onder wat in medische termen insomnie heet, maar ook slaapapneu of rusteloze benen komen veel voor.

De klachten ontstaan vaak vrij plotseling. “Dit zijn vrouwen die goede slapers waren, tot ze in de overgang komen”, zegt Koning. Toch is er nog altijd veel onbekend over dit fenomeen. “Er is niet één aanwijsbare oorzaak, het is waarschijnlijk een samenspel van factoren", legt Van Baarzel uit. Meer onderzoek is hard nodig volgens de wetenschappers, want de impact op het dagelijks leven is groot.

Hormonen op hol

Voor veel vrouwen begint de overgang ergens tussen het 40e en 45e levensjaar. De eerste tekenen zijn vaak subtiel: een menstruatie die ineens eerder komt dan verwacht, of juist een maand overslaat. Op den duur wordt de menstruatie steeds onregelmatiger en ook de hoeveelheid bloedverlies verandert. “Soms heviger, dan weer opvallend weinig”, zegt Koning.

Deze fase staat bekend als de peri-menopauze. “Van de menopauze zelf is pas sprake als een vrouw een jaar lang niet meer heeft gemenstrueerd”, legt Koning uit. Die fase beslaat feitelijk maar één dag: het moment waarop het precies één jaar geleden is dat iemand voor het laatst menstrueerde. De periode daarna heet de post-menopauze. “Samen vormen deze fasen wat in de volksmond simpelweg ‘de overgang’ heet.”

Deze lichamelijke veranderingen worden in werking gezet door een veranderende hormoonhuishouding. “Het raakt uit balans”, zegt Van Baarzel. Oestrogeen en progesteron schommelen sterk, en dalen uiteindelijk geleidelijk, terwijl die hormonen normaal gesproken de menstruatiecyclus aansturen. Wanneer hun niveau schommelt, verdwijnt die regelmaat — en wordt de cyclus minder voorspelbaar.

Hormoontherapie

Mogelijk beïnvloeden deze hormonen ook de slaap. “Al weten we daar tot op heden nog heel weinig vanaf”, stellen Koning en Van Baarzel. Daarom onderzoeken de wetenschappers of de oplossing ligt in hormoontherapie. Door vrouwen een standaarddosering estradiol (oestrogeen) en progesteron voor te schrijven, worden de hormoonspiegels weer aangevuld.

“We weten dat deze hormonen kunnen helpen bij klachten van de overgang, zoals opvliegers en nachtzweten”, zegt Koning. Maar of het ook specifiek helpt tegen slaapproblemen is nog onduidelijk. Wanneer vrouwen geen opvliegers en nachtzweten meer ervaren, kan dit de slaap bevorderen. “Toch zijn er ook vrouwen zonder opvliegers en nachtzweten die slecht slapen”, benadrukt ze. Dat suggereert dat hormonen niet het hele verhaal vertellen.

Hormonen, stress of iets anders?

“Het is ook een fase waarin sociaal gezien ook een hoop verandert”, legt Van Baarzel uit. Denk aan kinderen die het huis uit gaan, of vrouwen die extra mantelzorgtaken op hun bordje krijgen. Veel vrouwen zorgen tegelijk voor de kinderen én ouder wordende ouders, en hebben daarnaast ook nog hun werk. Veranderingen waar je best een nachtje wakker van kan liggen. “Veel vrouwen merken dat ze in deze levensfase meer gaan piekeren.”

Volgens Van Baarzel is het waarschijnlijk dat alle factoren bij elkaar – sociaal, psychologisch en biologisch – bijdragen aan de slaappproblemen. Zo sprak Van Baarzel een vrouw die veel last had van opvliegers. Deze vrouw was van nature wat angstig en paniekerig aangelegd. “Die opvliegers lijken best een beetje op een paniekaanval”, legt Van Baarzel uit. “Bij deze vrouw versterkte de opvliegers de angstklachten.” En dat kan dan weer leiden tot slaapproblemen. Dat maakt de oplossing van het probleem nog niet zo eenvoudig.

Stigma

Hoewel er steeds meer aandacht komt voor hormoongerelateerde klachten, zijn vrouwen zich er nog niet altijd bewust van dat hulp vragen kán. Het stigma rond dit onderwerp maakt het lastig om klachten te bespreken bij de huisarts, op werk of binnen vriendenkringen. Slaapproblemen in deze levensfase worden soms gezien als ‘iets wat erbij hoort’.

Toch benadrukken de wetenschappers: ga vooral in gesprek met je huisarts. Niet iedere huisarts schrijft hormoontherapie voor. Dit komt deels doordat artsen jarenlang werden gewaarschuwd voor mogelijke risico's, waardoor sommigen nog wat terughoudend zijn. “Inmiddels weten we dat dit genuanceerder ligt”, zegt Van Baarzel. Kom je er samen niet uit, dan kun je altijd vragen om een doorverwijzing naar bijvoorbeeld het menopauzespreekuur van het OLVG in Amsterdam.

Behoefte aan hulp

Ook goede slaapgewoonten kunnen bijdragen aan een betere nachtrust, adviseren beiden. “Regelmatige bedtijden, geen schermen in bed, en dus ook op tijd opstaan, al heb je slecht geslapen”, aldus Koning. Cognitieve gedragstherapie zou kunnen helpen om het piekeren ‘s nachts te verminderen.

Zowel Koning als Van Baarzel waarschuwen voor malafide supplementen. “Juist omdat slecht slapen tijdens de overgang zo’n groot probleem is, zien we veel bedrijven die claimen dat hun producten alles oplossen”, zegt Van Baarzel. “Het gaat vaak om ontzettend dure supplementen die niet bewezen effectief zijn.” Dat vrouwen toch massaal naar zulke middelen grijpen, is begrijpelijk vindt ze. “Het drukbezochte menopauzespreekuur van het OLVG laat zien hoe groot de behoefte aan goede hulp is.”

Beide wetenschappers hopen dan ook dat hun onderzoek de zorg voor vrouwen in de overgang kan verbeteren. Nu is de dosering hormoontherapie voor iedereen hetzelfde. Na het onderzoek hopen ze de dosering beter op elke vrouw afzonderlijk af te stemmen. “Dat we beter weten: dit werkt niet, en dit zou voor jou wel kunnen werken.”