Je ligt net lekker in bed als je de aandrang alweer voelt. Iedereen moet er ‘s nachts wel eens uit, maar naarmate je ouder wordt, lijkt het steeds vaker te zijn. Meer dan de helft van de ouderen gaat ‘s nachts vaker dan twee keer naar de wc. “Eén of twee keer per nacht naar de wc is normaal”, bevestigt Maxime Kummeling, uroloog en afdelingshoofd van het Leids Universitair Medisch Centrum. “Maar alles daarboven geeft vaak klachten.”

Nachtelijk plassen, in medische termen nycturie, verstoort de slaap. “Mensen die er ‘s nachts vaak uit moeten, hebben overdag last van vermoeidheid en concentratieproblemen”, stelt Kummeling. Maar wat is de oorzaak van al die nachtelijke wc bezoeken?

“Het kan een probleem zijn met je prostaat, blaas of nieren”, zegt ze. Om dat te achterhalen, laat ze haar patiënten eerst een aantal dagen een plasdagboekje bijhouden. “Daarin staat hoeveel ze drinken en hoeveel ze uitplassen op welk moment van de dag.” Dat vraagt soms om wat creativiteit, geeft ze toe. “Dan moet je de urine opvangen in een maatbeker.”

Niet alleen de prostaat

Aan de hand van het dagboekje kan de arts al goed inschatten waar het probleem zit. “Veel mannen denken meteen aan hun prostaat als de boosdoener”, stelt Kummeling. Een vergrote prostaat puilt soms uit in de blaas, waardoor je blaas sneller een signaal geeft dat je naar de wc moet. Maar volgens haar ligt de oorzaak meestal ergens anders. “Bovendien komt nachtelijk plassen bij vrouwen zelfs iets vaker voor dan bij mannen.”

“Zie de blaas als een emmer, en de nieren als de kraantjes die de emmer vullen”, legt Kummeling uit. Soms zit het probleem in de emmer zelf: de blaas wordt met het ouder worden minder soepel, waardoor je de aandrang minder lang kunt uitstellen. “Maar vaker zit het probleem in de kraantjes.” Zo stuurt het anti-diuretisch hormoon de urineproductie van de nieren aan: overdag veel en ‘s nachts weinig. “Dat ritme kan verstoord raken naarmate je ouder wordt, waardoor je ‘s nachts opeens een liter uitplast.”

Een vochtprobleem

Ook houden mensen naarmate ze ouder worden overdag vaker vocht vast in de benen, bijvoorbeeld door hartfalen. “Wanneer je ‘s nachts plat in bed ligt, lopen de benen leeg”, zegt ze. Het vocht komt in de bloedbaan terecht, en dat plas je er 's nachts uit. Steunkousen helpen, want die stimuleren de bloedcirculatie waardoor het vocht sneller wordt afgevoerd. “En leg de benen voor het slapen omhoog, zodat het vocht al eerder uit de benen loopt.”

Ook andere medische aandoeningen kunnen een rol spelen. Bij slaapapneu zorgen regelmatige ademstops voor drukschommelingen in de borstkas, waardoor het hart een hormoon afscheidt dat de nieren aanzet meer urine te produceren. “Vaak verdwijnt het nachtelijk plassen vanzelf, zodra de slaapapneu wordt behandeld”, aldus Kummeling. En wie plastabletten gebruikt, doet er goed aan om te experimenteren met het tijdstip van inname, want wanneer het effect optreedt verschilt per persoon. “Sommige mensen merken het effect na een paar uur, anderen pas na een etmaal.”

Wat kun je doen?

Heb je last van het nachtelijk plassen? Dan is het volgens de uroloog goed om eerst zelf te kijken wat er beter kan. “Soms is de oplossing verrassend eenvoudig”, stelt ze. Drink je 's avonds nog veel thee? Dan is het niet gek dat je er twee of drie keer uit moet. Haar advies: stop met drinken na acht uur 's avonds, en let op met zout eten tijdens het avondmaal – dat geeft extra dorst.

Soms is het probleem ook omgekeerd: mensen slapen slecht en gaan iedere keer als ze wakker worden even naar de wc. Niet omdat ze aandrang voelen, maar uit gewoonte. “Draai je dan gewoon om, want als je eruit gaat ben je meteen wakker.”

Overigens ervaart niet iedereen het nachtelijk plassen als een groot probleem. “Sommige mensen hebben een emmer naast hun bed staan, zodat ze snel kunnen plassen en vervolgens direct verder slapen.” Maar wie veel last ervaart moet naar de huisarts, benadrukt Kummeling. “Bij oudere mensen geeft nachtelijk plassen bijvoorbeeld ook meer risico op vallen, met een gebroken heup als mogelijk gevolg.”