Mede dankzij de opkomst van AI-taalmodellen lijkt communiceren met dieren dichterbij dan ooit. Wat wordt het eerste dier waarmee we een gesprek aangaan? Veel onderzoekers richten zich op vogels, walvisachtigen en apen. Maar misschien moeten we onze eerste dierlijke gesprekspartner toch wat dichter bij huis zoeken. Want er is één dier waarvan de communicatie evolutionair al is afgestemd op de mens. Dat is onze trouwe viervoeter, de hond.

We kunnen al op diverse manieren met honden communiceren. En langzaamaan krijgen we ook steeds meer inzicht in wat er in het hondenbrein omgaat.

Gromblaf

Honden communiceren onderling vooral via lichaamstaal, vertelt hondengedragsonderzoeker Jori Noordenbos van Wageningen University & Research. “Als een hond bijvoorbeeld met een andere hond wil spelen, zakt hij vaak door de voorpoten. En als hij wegkijkt, geeft hij aan: ik heb niks met jou, dus ik ga jou negeren.”

Over het algemeen moeten honden echter weinig van elkaar hebben. Ze zijn geen hondenhonden, maar mensenhonden. “Voor honden is de mens het belangrijkst”, zegt Noordenbos. “Weliswaar leeft een groot deel van alle honden wereldwijd op straat, maar ook straathonden worden over het algemeen gevoerd door mensen. Honden moeten dus met mensen kunnen communiceren.”

Puppyblik

Door hun lange omgang met ons hebben honden ook andere middelen ontwikkeld om te laten zien wat ze willen. “Vergeleken met wolven hebben honden een extra spier rond hun ogen. Daardoor kunnen ze hun wenkbrauwen hoog optrekken. Dat is de bekende puppyblik, waarmee ze zielig of lief kijken. Die is waarschijnlijk ontstaan omdat mensen dat aantrekkelijk vinden”, zegt Noordenbos.

Daarnaast kunnen honden onze aandacht op iets vestigen door referential looking. “Dan kijken ze eerst naar jou, dan naar iets anders en dan weer terug naar jou. Zo leiden ze je blik de juiste kant op”, zegt Noordenbos. “Honden begrijpen dat mensen heel visueel ingesteld zijn. Daardoor is hun communicatie naar ons toe vaak ook heel erg visueel.”

Honden kunnen ook specifieke boodschappen naar ons overbrengen. “Als ze uit willen, pakken ze bijvoorbeeld hun riem of lopen ze naar de deur. Sommige honden hebben zelfs aangeleerd dat ze op een bepaalde knop moeten drukken om dat aan te geven”, zegt Noordenbos.

Slecht in labelen

Andersom hebben honden in de loop der eeuwen ook geleerd om ons te begrijpen. “Ze zijn al van jongs af aan heel goed in lichaamstaal oppikken. In tegenstelling tot katten kunnen ze bijvoorbeeld je blik volgen als je ergens naar kijkt, of je vinger als je ergens naar wijst”, zegt Noordenbos.

Ook kunnen honden onze emoties aanvoelen. “Als je verdrietig bent, komen ze je troosten en als je blij bent, worden ze ook wat blijer”, zegt Noordenbos. “Het is wel nog een beetje een discussie of ze dan echt snappen wat je doormaakt of dat ze je emoties onbewust overnemen. Maar we weten uit onderzoek dat honden een blij gezicht van een mens kunnen matchen met een blij stemgeluid en een boos gezicht met een boos stemgeluid.”

Pavlov-reacties

Honden kunnen onze gebaren en commando’s dus tot op zekere hoogte goed oppikken. Maar begrijpen ze ons ook echt als we ‘zit’ of ‘lig’ roepen? Of zijn het louter Pavlov-reacties die ze daarop vertonen?

Dat honden wel een beetje taalgevoel hebben, blijkt uit het feit dat ze commando’s kunnen combineren. Als ze bijvoorbeeld ‘zit’ en ‘mand’ kennen, zullen ze bij ‘zit in mand’ vaak wel doorhebben dat ze in de mand moeten gaan zitten.

“Ook kunnen honden vrij goed generaliseren”, zegt Noordenbos. “Als je bijvoorbeeld jouw hond altijd op een matje laat zitten, en dan ineens op een plek zonder matje het commando ‘zit’ geeft, doet hij het in eerste instantie misschien niet. Maar als je je hond op twee of drie verschillende plekken traint om te zitten, dan leert hij op een gegeven moment wel de algemene betekenis.”

Toch gaat het wat ver om te stellen dat honden onze taal beheersen. “In hoeverre honden ook echt de betekenis van ‘wandelen’ snappen, of alleen weten dat het aankondigt dat ze naar buiten gaan, zal altijd een beetje een discussie blijven”, zegt Noordenbos.

Weten wat iemand weet

Want ja, wat gaat er nou precies om in de kop van een hond? Noordenbos heeft onderzoek verricht dat daar een beetje meer inzicht in geeft.

Daarbij moesten honden een aantal keer een doos met een lekkernij openen. Op een gegeven moment werd de doos gesaboteerd, zodat die niet meer open kon. Tijdens het experiment waren er altijd twee personen in dezelfde ruimte als de hond. Een van hen maakte telkens de doos klaar en gaf die vervolgens aan de hond.

Noordenbos: “Als honden een onoplosbaar probleem tegenkomen, gaan ze meestal naar een mens kijken. We gaan ervan uit dat ze dan om hulp vragen. Onze vraag was: kijken ze naar een willekeurige persoon of naar degene die iets weet over de doos?”

Als de honden de doos niet konden openen, bleken ze voornamelijk kijken naar degene die hem had klaargemaakt. “Dat suggereert dat ze wel rekening houden met wat iemand weet”, zegt Noordenbos.

Foutieve kennis

Honden lijken zich dus bewust van wat mensen wel en niet weten. De volgende vraag is dan: wat doen ze als er sprake is van foutieve kennis?

"Stel dat mensen denken dat ergens voedsel is verstopt, maar dat het eigenlijk niet zo is”, zegt Noordenbos. “Kunnen honden dan begrijpen dat mensen die verkeerde overtuigingen hebben? En hoe reageren ze daar dan op? Gaan ze die mensen proberen te helpen of gaan ze voor hun eigen gewin? Dat zou ik heel graag willen weten.”