De treurdrongo is een stuk doortrapter dan zijn naam doet vermoeden. Deze Afrikaanse zangvogel lijkt heel behulpzaam naar stokstaartjes, jakhalzen en andere dieren. Hij waarschuwt ze namelijk voor roofdieren door vanuit de lucht hun alarmkreten uit te stoten. Maar de slinkse vogel maakt ook vaak misbruik van zijn rol als uitkijkpost.

Als een treurdrongo bijvoorbeeld een paar stokstaartjes met een lekker hapje ziet, stoot hij de alarmkreten van deze woestijndieren uit, zonder dat er een roofdier in de buurt is. De stokstaartjes slaan dan op de vlucht, zodat de vogel hun maaltijd kan afpakken. Met dit ‘kleptoparasitisme’ verkrijgt hij bijna een kwart van zijn dagelijkse voedsel.

Slimme stemacrobaten

Net als de treurdrongo kunnen ook veel andere zangvogels allerlei klanken uitstoten. Bovendien kunnen ze, in tegenstelling tot de meeste andere dieren, geluiden uit hun omgeving leren nabootsen. Alarmkreten van andere dieren dus, maar ook geluiden die nog veel verder bij hun normale repertoire vandaan zitten.

Zo kunnen papegaaien menselijke spraak nabootsen. Maar het kan nog veel gekker: de Australische liervogel kan onder meer het geluid van een fotocamera, een autoalarm en een kettingzaag feilloos imiteren. Daarnaast hebben onderzoekers onlangs ontdekt dat diverse zangvogels de karakteristieke bliepjes van Star Wars-robot R2D2 kunnen nadoen. Vogels zijn dus slimme stemacrobaten. In hoeverre begrijpen we wat ze te melden hebben? En zouden we ooit een gesprek met ze kunnen voeren?

Territoriumstrijd

Het R2D2-onderzoek werd onder anderen verricht door gedragsbioloog Michelle Spierings van de Universiteit Leiden. Ze legt uit dat zangvogels hun vocale vermogen danken aan hun speciale stemorgaan, de syrinx. “Vogels hebben aan de bovenkant van beide longen een stemband. Die stembanden kunnen ze onafhankelijk van elkaar bewegen. Daardoor kunnen ze veel toffere geluiden maken dan wij. Ze kunnen heel hoog zingen, heel snel zingen, heel snel van tonen wisselen en zelfs twee tonen tegelijk zingen.”

Maar hoe complex die geluiden ook zijn, de betekenis is vaak simpel. “Een vogel communiceert over zijn geslacht, over waar hij is, over tot welke soort hij behoort. Misschien nog iets over zijn leeftijd, over hoe sterk hij is en over waar zijn territorium is. Maar dat is het wel zo’n beetje”, zegt Spierings. “Een vogel zegt niet: Ik heb gisteren nog met Jantje gegeten, was echt supergezellig, we hebben over emoties gepraat. Een vogel zegt: Nou, ik ben wakker, ik leef nog, ik ben hier. En rot op.”

Chickadee-dee-dee

Doordat de betekenis meestal vrij rechttoe-rechtaan is, zou je wellicht denken dat vogelliedjes makkelijk te ontcijferen zijn. Maar dat valt vaak nog tegen. Spierings haalt een onderzoek aan naar vinken in Nederland. “Die hebben een liedje waarbij ze eerst een soort fluittonen uitstoten en dan een soort riedeltje. Onderzoekers namen dat op en speelden vervolgens aangepaste versies af naar andere vinken. Dan merk je dat verschillende delen van een liedje soms een verschillende functie hebben. Het ene deel is bijvoorbeeld meer gericht op territoriumbescherming en het andere deel meer om een partner aan te trekken.”

Ook kan de betekenis weliswaar eenvoudig, maar toch verrassend specifiek zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor het gezang van de chickadee, een Amerikaanse mees die vernoemd is naar zijn alarmkreet: chickadee-dee-dee... Met het aantal ‘dees’ geeft hij aan wat voor roofdier hij in het oog heeft. Hoe groter de dreiging, hoe meer dees. Daarnaast kunnen alarmkreten van vogels informatie bevatten over waar de dreiging zich bevindt: op de grond, in de lucht of in een boom.

Hoe achterhaal je die precieze boodschap? “Daarvoor moet je het aan vogels zelf voorleggen”, zegt Spierings. “Hoe reageren die op alle mogelijke variaties? Als ik dit deel van het liedje afspeel, dan vliegt die vogel weg. Dan zit er dus iets in dat zegt: vlieg weg. Maar als een andere vogel juist naar het geluid toekomt, is de boodschap blijkbaar niet dat iedereen weg moet vliegen. Misschien alleen specifieke individuen.”

Machine learning

Bij het ontcijferen van vogelzang hebben onderzoekers de laatste jaren steeds meer profijt van machine learning-technieken. Dat zijn kunstmatig intelligente systemen die patronen kunnen herkennen in enorme hoeveelheden data. Spierings: “Daarmee kunnen we heel goed zang uit elkaar halen. We kunnen de soort herkennen die zingt, en misschien zelfs het individu. Die opnames en analyses worden steeds sneller en steeds beter.”

Spierings noemt als voorbeeld een recent onderzoek naar de invloed van lichtvervuiling op het gedrag van vogels. Daarin werden in één klap meer dan 60 miljoen geluiden van 583 vogelsoorten geanalyseerd. “Dat had natuurlijk nooit gekund zonder machine learning. We gebruiken zulke programma's al twintig jaar om bijvoorbeeld te kijken in hoeverre het gezang van twee vogels verschilt. Maar nu kunnen we datzelfde onderzoeken voor honderdduizend vogels.” Alleen gaan zulke grootschalige AI-analyses uiteindelijk niet de precieze betekenis van het gezang voor je uitvogelen. “Daarvoor moet je als onderzoeker toch zelf bekijken wat de reactie is van een individu”, zegt Spierings.

Vogelvoorkeur

Al met al zal het nog wel even duren voordat we met vogels in het wild kunnen praten. En daar moet je sowieso voorzichtig mee zijn, zegt Spierings. “Ik merk dat mensen heel sterk de neiging hebben om met dieren te communiceren. Maar bij vogels is dat best wel precair. Een zangvogel in de lente zegt negen van de tien keer: Ga weg. Alsjeblieft, ga weg, ga weg, ga weg. Als wij dan met onze vogelapp dat geluid terugspelen, gaat die vogel dat weer terugzingen. Dan denken we: oh wat schattig, ik heb een interactie met deze merel. Maar die merel denkt alleen maar: oh jee, er is een andere merel. Ik moet nog harder zingen, ik moet hier nog meer energie in stoppen. Dat kan best wel stressvol zijn.”

Zolang we dat niet weten, kunnen we dus maar beter voorzichtig zijn met interacties aangaan. Want vogels zingen niet voor hun plezier, en zeker niet voor dat van ons. Spierings: “We hebben er heel veel geluk mee dat vogelzang voor ons zo mooi klinkt. Maar we moeten wel beseffen dat die vogels niet zitten te zingen voor ons welzijn.”