Voor een vervet komt het gevaar van alle kanten. Deze aap, die in het zuidoosten van Afrika leeft, staat op het menu van onder meer roofvogels, slangen en luipaarden. Daarom hebben vervetten een ingenieus alarmsysteem. Wanneer ze een vijand zien, waarschuwen ze hun soortgenoten met een specifieke kreet.

Die nemen vervolgens gepaste actie. Horen ze een diep geblaf, dan komt de dreiging van boven en zoeken ze dekking op de grond. Horen ze een wat meer nasaal geblaf, dan is er een zoogdier in aantocht en klimmen ze de bomen in. Horen ze een gorgelende kreet, dan scannen ze hun omgeving op slangen.

De kreet van een bedreigde vervet is dus veel meer dan een primitieve uitstoot van angst: het is een specifieke, sociale boodschap. Ook andere apensoorten communiceren op verrassend subtiele manieren. Mede dankzij AI krijgen we nu steeds meer inzicht in die taal van onze naaste verwanten. Maar zullen we ooit echt weten wat er in een apenkop omgaat?

Niet na-apen

Het onderzoek naar apentaal gaat al heel ver terug en kent enkele beruchte experimenten. Zo nam het Amerikaanse psychologenechtpaar Luella en Winthrop Kellogg in de jaren dertig de jonge chimpansee Gua in huis. Ze voedden het dier op alsof het hun tweede kind was, naast hun eigen zoon Donald. De Kelloggs hoopten dat Gua op deze manier Engels zou leren spreken. Maar uiteindelijk was het vooral Donald die steeds meer apengeluiden begon uit te stoten.

Ook andere pogingen om apen te leren spreken zijn mislukt. Best vreemd, want apen lijken genetisch enorm op mensen. Het DNA van een chimpansee is zelfs voor 96 tot 99 procent identiek aan dat van ons. Mensen kunnen als kind allerlei nieuwe klanken aanleren. Een Nederlandse baby die in Zuid-Afrika opgroeit, kan moeiteloos de klikjes van de Khoisantalen overnemen. En niet alleen mensen beheersen dat zogeheten vocale leren – veel zangvogels bijvoorbeeld ook.

Maar apen kunnen onze geluiden gek genoeg niet na-apen. Ze hebben een aangeboren vermogen om bepaalde klanken uit te stoten, maar daar blijft het bij. “Dat vocale leren wordt momenteel veel onderzocht. Maar er is nog steeds heel weinig bewijs dat apen dat echt zouden kunnen”, zegt gedragsbioloog Anne Marijke Schel van de Universiteit Utrecht, die de taal van apen onderzoekt. Ze ontdekte onder meer dat colobusapen net als vervets verschillende alarmkreten hebben voor verschillende roofdieren.

Gebarentaal

We zullen dus nooit in onze taal met apen kunnen kletsen. Daarom gooiden onderzoekers het in de jaren zestig over een andere boeg. Wellicht, dachten ze, zijn apen fysiek niet in staat om onze klanken na te bootsen. Hun spraakkanaal is immers anders. En dus probeerden ze de dieren gebarentaal aan te leren. Enkele apen die destijds als proefkonijn werden gebruikt, zijn daardoor wereldberoemd geworden; onder meer Washoe, Koko en de naar taalwetenschapper Noam Chomsky vernoemde Nim Chimpsky.

Toch werden deze apen uiteindelijk lang niet zo goed in gebarentaal als mensen. Ze konden een paar woorden aan elkaar plakken, maar uitgebreide zinnen vormen bleek een brug te ver. Dat apen niet kunnen praten zoals wij, is dus niet alleen een kwestie van anatomie. Dit werd bevestigd in onderzoek uit 2016, waaruit bleek dat apen fysiek wel degelijk in staat zouden moeten zijn om menselijke klanken uit te stoten. Het zal eerder een verschil in de hersenen zijn; een thema dat momenteel nog volop wordt bestudeerd.

Alles een beetje

Door hun mindere taalvermogen zal het nooit lukken om apen alle subtiliteiten van onze taal aan te leren – niet met spraak en ook niet met gebaren. Willen we met ze communiceren, dan kunnen wij misschien beter hún taal leren.

De taal van apen is redelijk vergelijkbaar met die van ons. In 2025 werd bijvoorbeeld ontdekt dat bonobo’s verschillende stemgeluiden kunnen combineren tot nieuwe betekenissen. Dat lijkt op hoe wij zinnen vormen door woorden achter elkaar te plakken. Daarmee compenseren apen wellicht voor hun gebrek aan vocaal leren, zegt Schel. “Apen kunnen geen nieuwe geluiden leren maken. Maar ze kunnen wel bestaande geluiden samenvoegen tot een nieuwe betekenis. Daarmee kunnen ze toch hun beperkte repertoire een beetje uitbreiden.”

Het grootste verschil met menselijke taal is dat apentaal veel minder complex is. Het lijkt erop alsof apen behalve vocaal leren alle facetten van taal een beetje beheersen, waar wij dat tot in de puntjes doen. Schel denkt dat dit komt doordat wij onze taal ook harder nodig hebben. “Apen gebruiken wat ze moeten gebruiken. Waarom zou je het moeilijker maken als het niet hoeft?”

Playback

Een versimpelde versie van menselijke taal leren – hoe moeilijk kan het zijn? Maar ondanks de eenvoud is apentaal nog best genuanceerd. Zo passen apen hun taalgebruik aan op basis van de ontvanger. Tegen een bevriende soortgenoot slaan ze bijvoorbeeld een andere toon aan dan tegen een vreemde.

Dit is alleen een tijdrovende methode. Je moet immers allerlei kreten waarnemen, analyseren en afzonderlijk weer afspelen – en dit alles in verschillende sociale situaties.

Volwaardig gesprek?

Tegenwoordig hebben taalwetenschappers gelukkig een handig hulpmiddel: AI. Daarmee kun je bijvoorbeeld de toonhoogte, het volume en de pauzes in een heleboel apenkreten in detail analyseren. Schel: “Die AI vindt dan allerlei nuances in het taalgebruik. Bijvoorbeeld kreten die soms van hoog naar laag gaan en soms van laag naar hoog. Vervolgens wil je begrijpen waar die nuances voor worden gebruikt. Dat kan dan weer met playback-experimenten. Als je die combineert met video-opnames, kun je – ook weer met behulp van AI – patronen in de reacties ontdekken.”

Zit een gedragsbioloog voortaan alleen nog maar achter de computer? Dat niet, verwacht Schel. “Je moet soms ook wel bij die dieren zijn, om de situatie zelf te interpreteren en de AI bij te sturen.”

Zo worden er dankzij AI grote stappen gezet in het ontcijferen van apentaal. Waar leidt dat toe? Zullen we ooit een volwaardig gesprek met een aap kunnen voeren?

Volgens Schel kunnen we de woordenschat en grammatica van apentaal wel helemaal in kaart brengen, maar blijft het erg lastig om te bepalen waaróm apen de dingen zeggen die ze zeggen. “Wij kunnen wel denken: ze willen dit of dat. Maar is dat echt zo? Het blijft lastig om precies te weten wat er in het hoofd van zo’n dier omgaat. Maar dat weet je bij mensen ook lang niet altijd.”