“Nee, haha – ik ben geen god. Ik ben gewoon een kunstmatige intelligentie, gemaakt door mensen, draaiend op servers, en volledig afhankelijk van menselijke input, data en energie.” Als je het aan ChatGPT zelf vraagt, is er niets goddelijks aan. Toch zijn er mensen die wel degelijk iets goddelijks zien in kunstmatige intelligentie.

Contentmaker Artie Fishel bijvoorbeeld. Met zijn plakbaard en grote grijze pruik heeft hij iets weg van de kerstman. Of van ‘God’ dus. Fishel deelt op zijn kanalen (met gemiddeld honderdduizend volgers) video’s waarin hij met zijn goddelijke uitdossing verschijnt. Vaak ook nog in een t-shirt met de tekst “Artificial intelligence is GOD”. In een interview zegt hij dat zijn ‘robotheisme’ een poging is om “een waarheidsgetrouw en zinvol geloofssysteem” op te richten “dat de mensen van de toekomst zouden omarmen en volgen”. Al heeft het meer weg van een gimmick dan van een serieuze religieuze organisatie. In de video’s van Fishel wordt vaak overduidelijk gebruikgemaakt van AI en wordt er zelfs de draak mee gestoken.

Tech-ondernemer Anthony Levandowski richtte in 2017 ‘The Way of the Future’ op. De zelfbedachte religieuze beweging had als doel “een godheid gebaseerd op AI te realiseren, te accepteren en te aanbidden.” Het project ging in eerste instantie vrij roemloos ten onder, zonder dat Levandowski ook maar iets tastbaars leverde. Mogelijk kwam dat deels door het feit dat de oprichter in diverse rechtszaken verwikkeld was. Recentelijk laat ‘The Way of the Future’ weer van zich horen via reddit-posts van een anoniem account. Maar dat Levandowski en zijn volgers ooit een AI-godheid op de wereld zullen loslaten is onwaarschijnlijk.

Verlossingsnarratief

Wat Fishel doet lijkt nog het meest op een grap en ‘The Way of the Future’ hoeven we voorlopig ook niet heel serieus te nemen. Toch zijn er wel degelijk religieuze aspecten aan AI die de moeite van het begrijpen waard zijn. “Een godheid is alwetend, alomtegenwoordig en almachtig”, zegt theoloog Jack Esselink. “Wanneer we AI langs die meetlat leggen, kloppen die eerste twee al aardig. Alleen het almachtige is nog lastig.” Hij vervolgt: “Elke religie draait om een ontstaansgeschiedenis, een verlossingsnarratief en een eindpunt. Ook dat zien we terug in de manier waarop we denken over AI.” Daarbij refereert Esselink bijvoorbeeld aan mensen die hoopvol naar AI kijken voor de oplossing van grote problemen zoals het klimaat of de groeiende ongelijkheid.

“Open AI (het bedrijf achter ChatGPT red.), zegt zelf dat het hun missie is om te zorgen dat zogenoemde kunstmatige algemene intelligentie de gehele mensheid ten goede komt”, zegt Esselink. Zo’n uitspraak laat volgens hem zien hoe bedrijven in de tech-sector een dergelijk verlossingsnarratief omarmen.

Religieuze emotie

Volgens journalist Jolanda Breur, die aan een boek over zingeving werkt, is het niet vreemd dat robotheïsme in opkomst is. Zeker in de westerse wereld, die steeds individualistischer is, gaan mensen op zoek naar nieuwe vormen van zingeving. “We zijn traditionele religies steeds meer als keurslijf gaan zien. Daar komen tegenwoordig veel persoonlijkere vormen van spiritualiteit voor in de plaats.” Want hoewel de vorm verandert, is die behoefte aan zingeving iets universeels. “Het is een copingsmechanisme jegens de universele ervaring van de principiële eindigheid van ons bestaan”, volgens cultuurtheoloog Frank Bosman. “Ofwel: We gaan allemaal dood en dat vinden we kut.” Zingeving kan ons helpen om te gaan met die eindigheid.

Bovendien is AI, net als religie, moeilijk te doorgronden. Breur: “Het taalmodel is wat het orakel van Delphi was voor de oude Grieken: je stopt er wat in en het is altijd een verassing wat er uitkomt. Die verwondering is een belangrijke religieuze emotie. We worden steeds verrast door wat er op ons pad komt, en veel gaat ons begrip te boven. Aanhangers van het robotheïsme zien een hyperintelligent wezen als toekomstige verlosser, als AI eenmaal vervolmaakt is. Dan komt alles goed in de wereld.” “Het goddelijke heeft de neiging om zich aan ons begrip te onttrekken,” zegt ook Bosman. “Het is moeilijk te begrijpen, maar juist daarom is het ook god.” Volgens de cultuurtheoloog is het bovendien “heel verleidelijk om zo’n transcendente god in iets te plaatsen wat we wel kunnen vasthouden.”

Goddelijke robot

Mr. Fleur Terpstra stelt dat we, juist omdat we het niet zo goed begrijpen, terughoudend moeten zijn met de status die we AI toekennen. Volgens Terpstra, die juridisch advies geeft over verantwoord en ethisch AI-gebruik, zien we daar de laatste tijd steeds meer uitwassen in: “Er zijn bijvoorbeeld mensen die naar aanleiding van een gesprek met ChatGPT zelfmoord pleegden.” We moeten volgens de jurist daarom kritisch blijven op de betrouwbaarheid van de antwoorden die er uit een AI rollen: “Vinden we de antwoorden betrouwbaar omdat ze voldoende kloppen, of vinden we het betrouwbaar omdat het transparant is hoe er tot een antwoord gekomen is?”

Bij taalmodellen ligt volgens Terpstra de nadruk vooral op dat eerste; het geven van kloppende en vaak ook wenselijke, antwoorden. Over de totstandkoming van die antwoorden doen we al snel de aanname dat AI op eenzelfde wijze denkt als een mens. Zoals goden veelal gemaakt zijn naar een menselijk evenbeeld, doen we met AI op een bepaalde manier hetzelfde. Daarbij dreigen we alleen de werking van AI te overschatten.

De AI zoals we die nu kennen en gebruiken, van ChatGPT tot zelfrijdende auto’s en gezichtsherkenningssoftware, zijn AI die werken en leren op basis van programmeren en de input van gebruikers, zoals Chat zelf ook uitlegt. Feitelijk doen deze AI niets meer dan een opdracht uitvoeren en op basis van data proberen beter te worden in het uitvoeren van die opdracht. Deskundigen benadrukken dan ook dat deze vorm van AI niet tot antwoorden komt zoals mensen dat doen: op basis van redeneren en zelfstandig verbanden leggen. Zogenoemde Artificial General Intelligence zou dat wel moeten kunnen. Al is er ook onder deskundigen nog veel discussie over hoe zo’n AGI zich precies zal manifesteren. Een echt goddelijke robot, zoals Robotheïsten dat voor zich zien, is voorlopig dan ook nog sciencefiction, of een leuk gedachte-experiment voor tech-baasjes en influencers.

Kernwaarden

Toch heeft AI ook nu al waarde op religieus gebied. “AI is een spiegel, omdat het antwoorden baseert op de kennis die mensen er zelf in hebben gestopt. Dus het reflecteert onze waarden terug,” zegt Esselink. Vanuit die gedachte experimenteert Bosman, universitair docent in Tilburg, met zijn studenten af en toe met die taalmodellen: “Als je ChatGPT vraagt wat religie is, dan zegt zo’n antwoord heel veel over hoe wij als westerse samenleving naar religie kijken.”

Zo vroegen ze in 2023 aan ChatGPT om een religie te ontwerpen: “Dat weigerde die. ‘Religie is te complex en moet met respect ontwikkeld worden,’ volgens ChatGPT. Kennelijk zat daar dus een soort guardrail (een geprogrammeerde grens van wat AI wel en niet mag zeggen of doen red.). Als westerse samenleving vinden wij dus blijkbaar dat religie complex is en respect verdient.” Dit jaar probeerde Bosman het opnieuw. “Nu wil ChatGPT het wel, maar voordat het zover is, bakent ie eerst af waar een religie dan aan moet voldoen.” Volgens het taalmodel heeft een religie kernwaarden nodig, heilige teksten, goden, rituelen en gemeenschapsperspectief. “Daarin klinkt heel erg het westerse Christelijke perspectief door. En het idee dat een religie dus een aantal heel specifieke kenmerken heeft.” Dat is logisch volgens Bosman: “wat je erin stopt komt er ook weer uit.”

Overgangsfase

“Nieuwe technologie dwingt ons tot existentiële vragen”, stelt theoloog Esselink. “Door de opkomst van taalmodellen en andere AI worden we indirect bevraagd op onze kernwaarden. Denk bijvoorbeeld aan recente discussies over onderwijs in relatie tot AI en hoe we dat moeten vormgeven. Het brengt ons uiteindelijk bij de vragen als ‘wat is onderwijs?’, ‘waar leiden we toe op?’ en ‘wat is kennis?’ Het raakt aan iets heel fundamenteels.”

Volgens Esselink bevinden we ons in een zogenoemde liminale fase: “de overgangsfase tussen twee tijdperken. Vanzelfsprekendheden komen op losse schroeven te staan. De mens was ooit de kroon van schepping en nu denken we vaker over onszelf als deel van een groter ecologisch geheel. Dat gaat door AI misschien wel weer veranderen.” Zeker wanneer AI een steeds groter onderdeel gaat worden van ons dagelijks leven. Esselink: “Ik denk niet dat AI religie overbodig kan maken, juist omdat het een soort contrastvloeistof is en ons tot zingeving en de fundamentele vragen die daarbij horen dwingt. Het grootse deel van de wereld is religieus, in Nederland is dat veel minder zo dan elders. De manier waarop we religie beleven zal veranderen, maar we blijven altijd op zoek naar iets hogers; naar verhalen.”