Een moeder legt haar dochter in wat lijkt op een futuristische MRI-scanner. Terwijl het meisje wordt gescand door het apparaat, stelt een vrouwelijke robotstem vast dat het meisje meerdere botbreuken heeft en begint het arme kind ‘te repareren’. Er komt geen menselijke arts te pas aan de hele operatie.

Dit is (nog) geen werkelijkheid, maar een scene uit de sciencefictionfilm Elysium. Anno 2026 bestaan dit soort robotoperaties nog niet, maar artificiële intelligentie (AI) rukt in de zorg al wel op. In verschillende onderzoeken bleek AI soms zelfs al beter en sneller specifieke taken uit te kunnen voeren dan een menselijke arts, zoals het beoordelen van röntgenfoto’s of CT-scans. AI-systemen kunnen enorme hoeveelheden gegevens analyseren, bijvoorbeeld uit patiëntendossiers, om zo de juiste diagnose te stellen. En wat te denken van taalmodellen zoals ChatGPT, die altijd het antwoord lijken te weten op medische vragen. Kan AI de dokter vervangen?

“Technisch is er inderdaad al veel mogelijk”, zegt arts en onderzoeker Jacobien Oosterhoff van Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG). Beeldherkenning is het bekendste voorbeeld van AI in de zorg. Een AI-model weet tumoren te herkennen op een scan, of botbreuken op een röntgenfoto. Vooral voor jonge, onervaren artsen is dat handig. “Als jonge arts met een paar jaar werkervaring op de spoedeisende hulp heb je misschien maar een paar tientallen polsbreuken gezien. Maar zo’n AI-systeem is getraind met wel twintigduizend foto’s van polsbreuken. Die heeft dus eigenlijk net zoveel kennis als de meest ervaren specialist”, zegt Oosterhoff.

Vraagbaak

Sinds de lancering van ChatGPT en andere grote taalmodellen (LLM’s) lijkt AI de dokter nog verder te kunnen verdringen. Of liever: aanvullen, denkt KNO-arts Tom van der Laan. Naast KNO-arts is hij chief medical information officer bij het UMCG. Het is zijn taak om ervoor te zorgen dat artsen in zijn ziekenhuis slim gebruik gaan maken van computersystemen, waaronder AI. En dat ICT-ers oplossingen bedenken waar artsen daadwerkelijk op zitten te wachten.

Van der Laan geeft een voorbeeld van AI-hulp: “Ik heb 15 minuten per patiënt. In die tijd moet ik bijvoorbeeld heel veel informatie geven over de operatie die de patiënt krijgt. Dan blijft er vaak weinig ruimte over voor vragen, of bedenkt een patiënt later pas wat hij had willen vragen.” Daar kan een AI-model bij helpen, oppert hij, misschien zelfs in de vorm van een pratende en bewegende avatar op een beeldscherm. “Zo’n model heeft alle tijd van de wereld om alle mogelijke vragen te beantwoorden.”

Een AI-taalmodel kan ook ondersteunen bij een gepersonaliseerde behandeling, denken beide artsen. “Als dokter wil je eigenlijk tegen zo’n systeem kunnen zeggen: ‘ik heb deze patiënt voor me, wat voor behandeling moet ik inzetten?’”, zegt Oosterhoff. Dat heeft nog een voordeel: als arts hoef je dan minder te tikken. “Dan kunnen dokters weer de geneeskunst uitoefenen en meer tijd besteden aan het praten met de patiënt.” En het is natuurlijk wel zo prettig voor de patiënt als er geen computerscherm tussen arts en patiënt zit.

Oosterhoff ziet de volgende stap dan ook al voor zich: de zogenaamde agentic AI. Dat zijn virtuele assistenten die routinematige taken van mensen overnemen. In bedrijven worden die volgens haar al veel gebruikt. AI agents kunnen bijvoorbeeld bloedtesten aanvragen, of regelen dat de patiënt meteen elders in het ziekenhuis terecht kan voor een röntgenfoto. Dat scheelt de dokter een hoop tijd en administratie.

Ontploffende raket

Maar dan moet zo’n beeldherkenner, avatar of agent geen onjuiste diagnose stellen, onzin uitkramen of de verkeerde test aanvragen. Dat ChatGPT en andere taalmodellen flink kunnen ‘hallucineren’ (dingen verzinnen) is inmiddels algemeen bekend.

Maar als een AI-systeem een fout maakt - zoals een verkeerde diagnose of een onjuist antwoord - wie is dan eigenlijk verantwoordelijk? ‘De ontwikkelaar’, zeggen artsen vaak als Oosterhoff dat peilt tijdens haar lezingen of bij geneeskundestudenten. ‘De gebruiker’, geven ontwikkelaars dan aan. “Het is een risico wanneer iedereen denkt dat iemand anders verantwoordelijk is”, zegt Oosterhoff.

De eindgebruiker - in dit geval de arts - blijft volgens de wet juridisch eindverantwoordelijk voor de geleverde zorg. De Europese AI-verordening is een Europese wet die regels stelt voor de ontwikkeling en het gebruik van AI-systemen, ook in de zorg. Ontwikkelaars en leveranciers zijn verantwoordelijk voor de veiligheid en voor het voldoen aan de regels van het AI-systeem. Artsen blijven verantwoordelijk voor het zorgvuldig en professioneel gebruiken van AI-systemen binnen hun medische handelen. De Europese AI-verordening wordt in stappen ingevoerd sinds 2024, en is volledig van kracht in 2030.

Dat de zorg AI-modellen nog niet massaal omarmt, is misschien niet eens zo erg, denkt Oosterhoff. Ze wijst naar een beroemde uitspraak van techmiljardair Elon Musk, die zei ‘als dingen niet misgaan, ben je niet vernieuwend genoeg’. “Maar in de zorg kunnen we echt niet zoiets hebben als een ontploffende raket”, zegt Oosterhoff, verwijzend naar de mislukte raketlanceringen van Musk’s bedrijf SpaceX.

Hulpmiddel

En het mag ook niet zomaar. Als een AI-systeem namelijk een gepersonaliseerd behandeladvies geeft, is het een zogenaamd medisch hulpmiddel, net zoals contactlenzen, bloeddrukmeters en infuuspompen dat zijn. En dat betekent dat het bewezen veilig moet zijn en aan allerlei strikte eisen moet voldoen: geen fouten en volledig controleerbaar wat het model doet.

Zeker dat laatste is bij taalmodellen niet altijd het geval, want die geven op dezelfde vraag bijna nooit twee keer hetzelfde antwoord. En ook dat kan uitmaken voor de patiëntveiligheid. “Als ik AI vraag het patiëntendossier samen te vatten, kan het details verzinnen of juist belangrijke informatie weglaten. Dat kan direct invloed hebben op de behandeling die ik voorschrijf”, zegt Van der Laan.

Taalmodellen zullen dus waarschijnlijk maar moeilijk kunnen voldoen aan de strenge regels voor een medisch hulpmiddel. Van der Laan ziet ze voorlopig dan ook vooral als nuttig voor administratieve ondersteuning, bijvoorbeeld om een brief voor ontslag van de patiënt uit het ziekenhuis te schrijven. Waarbij een arts altijd meekijkt en controleert of het klopt, natuurlijk.

“De oplossing zit ook niet in méér technologie”, denkt ook Oosterhoff. “Laten we eerst proberen wat we al hebben in de praktijk te krijgen.” Naast de black-box-achtige manier van werken van AI-modellen en voldoen aan de regelgeving, moeten ook dokters uiteindelijk leren vertrouwen op AI.

Maar ja: AI zal ooit een groot deel van de taken van de arts overnemen, denken beide deskundigen. De administratie, labaanvragen, beoordelen van resultaten: AI kan het allemaal. Toch zal de arts volgens beiden zeker niet verdwijnen. Van der Laan: “AI neemt taken over, maar niet wat ons vak menselijk maakt.”