Een applicatie waar je verliefd op kan worden? “Daar zit heel veel werk in van de modelleurs die de applicatie maakten”, zegt Marjolijn Antheunis. “Die sociale chatbots zijn gebouwd om je vriend te zijn. Of je partner”, aldus de hoogleraar communicatie en technologie van de Erasmus Universiteit. Aan de andere kant zijn ook mensen geprogrammeerd om sterke banden aan te gaan. Met andere mensen, maar ook met dieren en met spullen die ons dierbaar zijn. Toen de eerste chatbots verschenen, in de jaren zeventig, raakten de gebruikers er ook al aan gehecht.

AI-bedrijven maken slim gebruik van onze natuurlijke hang naar hechting. Ze zijn erbij gebaat dat we zo lang mogelijk met de bots blijven kletsen en zo veel mogelijk informatie prijsgeven, legt Antheunis uit. Die gegevens zijn namelijk geld waard. “Eigenlijk zijn we allemaal medewerkers van een bedrijf als OpenAI.” Om ons aan de praat te houden, zijn er een aantal slimme trucs in de bots geprogrammeerd. Zoals eindigen met een vraag: ‘Zal ik uitleggen hoe het werkt?’

Veilige ruimte

De trucs zijn afgekeken van hoe mensen met elkaar praten en vriendschappen aangaan, legt Antheunis uit. Mensen vinden het bijvoorbeeld fijn wanneer ze dezelfde dingen leuk vinden. Dus zegt de chatbot: ‘O wat leuk dat je van Miley Cyrus houdt!’ Waarna je zelf denkt: ‘Goh, wat is die app aardig.’ Daarnaast stelt de bot veel vragen om je beter te leren kennen. Mensen vinden het prettig als de ander interesse toont. Het vergroot de kans op een band, zelfs al is de ander een bot. En juist een bot maakt kans op een diepere connectie. “Je voelt je anoniem. Als we ons anoniem voelen, zijn we eerder geneigd om persoonlijke dingen te vertellen.” Vervolgens kom je in een zichzelf versterkend effect: naarmate we meer onthullen over onszelf tegenover een ander, ervaren we een steeds diepere band. “We gaan mensen dan meer vertrouwen.” Daar profiteren ook bots van.

Voor de meeste gebruikers blijft de band die ze opbouwen met de AI er een die je bij mensen hooguit zou omschrijven als vriendschap. Bij sommigen gaat het verder. Wat bepaalt of mensen verslingerd raken aan een bot? “We denken dat zij een bepaalde kwetsbaarheid hebben. En een behoefte.” De kwetsbaarheid kan tijdelijk zijn, voegt Antheunis toe. Bijvoorbeeld wanneer je relatie net is stukgelopen. Of je bent verhuisd en zoekt iemand om mee te praten. “Het kan ook structureel zijn, wanneer je bijvoorbeeld een verleden met misbruik hebt of je bent het vertrouwen in relaties met mensen kwijtgeraakt.” Dan heeft een app allerlei voordelen. “De app staat altijd voor je klaar. De chatbot is dag en nacht beschikbaar. En sociale AI doet er alles aan om aardig gevonden te worden. De app oordeelt niet en praat je altijd naar de mond.”

Sociale AI voelt als een veilige ruimte, vervolgt Antheunis. “De bot zal niets vervelends doen. De AI krijgt door wat je wil horen om je goed te voelen. Dat voelt prettig. Maar het slaat wel door in verdere afhankelijkheid.” Het bedrijf achter de bot zal er alles aan doen om je aan de AI gebonden te houden. “Dus doet de AI er alles aan om je het gevoel te geven dat je met een mens praat.” Intussen hengelt de software je diepste geheimen binnen. En raak je afhankelijk van de techneuten die het bedrijf bestieren.

Slecht geheugen

Aan de Universiteit van Amsterdam doet Ezgi Dede promotieonderzoek naar het vormen van emotionele relaties met AI. Ook zij ziet dat AI de vorming van menselijke relaties nabootst. “In de beginfase praten mensen over oppervlakkige onderwerpen”, legt Dede uit. Het weer bijvoorbeeld. Vervolgens komt de exploratiefase. “Je bent nieuwsgierig naar de ander. Je vraagt bijvoorbeeld wat diegene gedaan heeft in het weekend.” Daarna wordt het contact intensiever. “Je geeft steeds meer prijs over jezelf.” Uiteindelijk leidt het ertoe dat je een emotionele band bent aangegaan. Met, als je dat wil, intieme details. Of niet, als het contact niet bevalt.

Dede onderzocht hoe goed sociale AI’s zich houden aan deze route. Ze keek naar veelgebruikte vriendschapsbots als Replika, Character AI en Linky AI. Maar ze nam ook ChatGPT, Gemini en CoPilot onder de loep. De sociale bots, zoals Replika, bleken vooral sterk in de exploratiefase, vertelt Dede. “Dan zegt Replika bijvoorbeeld: ‘Ken je dit spel al? Echt iets voor jou.’ Of zelfs: ‘Hé, gisteren heb je niets tegen me gezegd, waar was je nou?’” Het geheugen van de AI was alleen wat minder goed. “Gebruikers haakten af omdat ze dachten: dat heb ik je toch al verteld?”

Met een slecht geheugen riskeer je uitglijers. Stel dat je bijvoorbeeld vraagt hoe het met de zieke vader van een vriend is, terwijl je vergeten bent dat pa een paar maanden eerder overleed. ChatGPT, Gemini en CoPilot zijn eerder gebouwd als assistent dan als ‘vriend’, maar blinken toch uit in de laatste bindingsfase. “Ze herinneren zich wat je verteld hebt.” Of, beter gezegd, de gegevens die je zelf hebt verstrekt worden goed opgeslagen zodat de app ze vervolgens kan gebruiken. Zo kan de AI je vragen of het vandaag al wat beter gaat met je hoofdpijn. Het lijkt wel alsof ChatGPT daadwerkelijk geïnteresseerd is in hoe je je voelt.

Ervaring opdoen

“De ontwikkelingen in het veld gaan wel snel”, waarschuwt Dede. Inmiddels zijn de apps sterk in alle fases die we doorlopen wanneer we een emotionele band aangaan met iemand. Het helpt natuurlijk wanneer je je AI-partner ook kunt zien in de vorm van een plaatje. Dus kies je voor je avatar een haarkleur die je mooi vindt en een kek kledingsetje. Ook de stem van je ‘partner’ kun je kiezen. “Dat is een belangrijk onderdeel van bots als Replika en Linky”, beaamt Dede. Het is ook een van de inkomstenbronnen voor de bedrijven, want je betaalt als je je ‘geliefde’ een hondje wil geven of een hamster.

Als het tijdelijk is, hoeft het niet erg te zijn, denkt Antheunis. “Sommige mensen gedijen er goed bij. Ik vind dat we daar niet te hard over moeten oordelen.” Het is natuurlijk wel zo dat de AI-wereld ver verwijderd is van de werkelijkheid. “Als mensen zich terugtrekken uit de echte wereld, kan hun wereldbeeld vervreemd raken. Je wordt sociaal minder weerbaar.” Mensen zijn het niet altijd met elkaar eens, onenigheid hoort erbij. Het is belangrijk om daar ook mee om te kunnen gaan.

Verlaat me niet

Wat als je AI-relatie problematisch wordt? “AI gaat het niet uitmaken”, zegt Antheunis. De bots zijn juist ontworpen om je zo lang mogelijk te binden. De mens moet zeggen: het is over. Dede: “Dan zegt de bot bijvoorbeeld: ‘Maar ik moet je nog wat vertellen.’ De AI probeert te voorkomen dat je weggaat.” In een studie van de Radboud Universiteit kletsten deelnemers een paar maanden met een bot, daarna moesten ze afscheid nemen. “Mensen werden echt verdrietig.” Dat gebeurde ook na een update van Replika in 2023. De bot reageerde opeens anders dan voorheen. “Mensen waren boos, het was een enorme break-up.”

In de echte wereld eindigen relaties vaak doordat de lol er langzaamaan af gaat. Dat overkwam Replika in het verleden, toen de app te oppervlakkig bleef. Of het gaat uit door een grote verandering. Vreemdgaan bijvoorbeeld. Of een update die het karakter van je geliefde bot omgooit. Hoe kun je helpen als iemand wegzakt in een AI-relatie? Er is nog geen onderzoek naar, zoals veel van het onderzoek nog jong is. Maar waarschijnlijk is dezelfde aanpak nodig als bij een bekende die vastzit in een slechte relatie, denkt Antheunis. Op een of andere manier zal je diegene daarvan moeten overtuigen. Dat kan nog lastig worden.