Waarom zit iedereen eigenlijk al decennia vastgeroest bij Gmail of Outlook? Toegegeven, beide e-mailplatforms werken prima, maar je moet betalen om een advertentievrije mailbox te hebben. Ook zijn ze zo lek als een mandje als het gaat om privacy. Als één dienst makkelijk is om over te stappen, dan is het wel e-mail. Wetenschappers van deeltjesversneller CERN in Genève, waar ook het wereldwijde web is uitgevonden, richtten in 2014 de e-maildienst Proton op, die mails versleuteld verstuurt en reclamevrij is. Het bedrijf heeft een stichting als enige aandeelhouder en garandeert een mate van privacy vergelijkbaar met het Zwitserse bankgeheim.

Ik maak dus een account aan bij Proton (al zou je bijvoorbeeld ook het Duitse Tuta kunnen proberen) en zet de gehele boel over vanuit Outlook. Al m’n e-mails en contactpersonen staan er gelijk netjes in. In Outlook stel ik in dat al mijn mails worden doorgestuurd. Maar gelijk blijkt al een tekortkoming van Proton: ik heb maar één inbox. Ik kan weliswaar maar liefst vijftien e-mailadressen aanmaken, maar alles belandt op één grote hoop. In Outlook was ik gewend om mijn werk- en privémail in twee postvakken te organiseren. Maar ik vind een workaround: ik kan een filter instellen waarmee al mijn privémail in een apart mapje belandt.

Het volgende obstakel is de agenda. Ik kan weliswaar bestaande agenda’s importeren, maar kan er dan geen nieuwe afspraken inzetten. Geen probleem voor mijn werkafspraken – die zet ik gewoon in mijn nieuwe agenda – maar voor privéafspraken is dat een ander verhaal. Die agenda deel ik namelijk met mijn partner. De oplossing die ik daarvoor heb bedacht, doet een beetje pijn: we stappen over op een iCloud-agenda, omdat we allebei een Apple-telefoon hebben. Zo kan ik mijn privéafspraken in ieder geval op mijn telefoon maken en inzien. Van het Apple-ecosysteem ben ik in ieder geval nog niet af (de suggestie om over te stappen op een opensource Fairphone-telefoon wordt thuis niet echt met open armen ontvangen). Na de nodige hobbels ben ik in ieder geval lekker aan het mailen via Proton en het achtervoegsel @proton.me bij mijn mailadres geeft me een goed gevoel.

Basistekst

Overstappen van tekstverwerker (als journalist nogal een fundamenteel stukje software) is wat minder eenvoudig. Proton biedt Proton Docs, waar ik in eerste instantie enthousiast mee aan de slag ga. Het is een simpele interface in de browser, waarin je een prima basistekst kunt schrijven. Maar geavanceerdere functies, zoals het navigeren langs alle koppen in je document, zijn er niet. Ik stuur iemand een link van een document, maar zij kan de link helaas niet openen. Dan maar een ouderwets .docx-document als bijlage versturen. De opmerkingen die zij in wolkjes bij de tekst plaatst, kan ik in Proton Docs echter niet zien, waardoor ik toch weer Microsoft Word moet openen.

Ik neem contact op met Rob Vos, strateeg digitalisering bij het ROC Rijn IJssel. We gebruiken voor het gesprek Talk, een videovergaderapplicatie van Nextcloud. “Nextcloud is wat uitgebreider. Het heeft geen eigen mailserver, maar wel een client, ofwel programma, voor mail. Naast videobellen werkt Nextcloud ook samen met officepakketten, waar je zelf uit kunt kiezen, zoals Collabora of OnlyOffice. De pakketten zien er net wat anders uit dan Microsoft Office, al hebben ze geprobeerd dat zo veel mogelijk na te bootsen. Je kunt er Word-documenten, pdf’s, Excelbestanden en PowerPointpresentaties maken. Dat werkt allemaal prima.”

Ik besluit ook Nextcloud te proberen en bij de Nederlandse cloudaanbieder The Good Cloud kan ik voor 1,50 euro per maand een officepakket kiezen. Op aanraden van Vos kies ik voor OnlyOffice. Hier heb ik inderdaad meer mogelijkheden, al vind ik Proton Drive wel wat soepeler werken. OnlyOffice lijkt inderdaad sprekend op Microsoft Office, en in de community lees ik dat de door velen gemiste auto-opslaanfunctie bovenaan de takenlijst van de makers staat.

Nextcloud-gekkie

Met zowel e-mail, cloudopslag en video als het officepakket verhuisd ben ik nu in principe helemaal Microsoft-vrij. Vos wil zelfs nog een stapje verder gaan en ook overstappen op het opensource besturingssysteem Linux. Vos, door zijn vrienden ook wel Nextcloud-gekkie genoemd, wil met zijn overstap niet alleen zelf vrijer van Big Tech worden, hij wil ook dat het onderwijs onafhankelijker wordt. “Veel communicatie op scholen verloopt via Whatsapp, maar dat moet je eigenlijk niet willen. Het schendt de privacywetgeving en je stelt privégegevens bloot. Daarnaast vervaagt het de professionele grenzen en kan de school geen veilige, gelijke en controleerbare communicatie garanderen."

Wat Vos betreft krijgen Nederlanders direct bij de geboorte al een eigen digitaal account en een persoonlijke omgeving waar hun gegevens soeverein en autonoom worden bewaard. Zo ver is het alleen nog niet. Voorlopig experimenteert Vos op kleine schaal met een eigen omgeving voor studenten. “Daarmee vergroten we de digitale bewustwording, kennis en kunde, en krijgen studenten in de toekomst misschien echt de vrijheid om te kiezen waar ze hun eigen gegevens opslaan en met wie ze die gegevens delen."

Ik moet nog even wennen aan mijn nieuwe digitale gereedschap. Het liefst zou ik helemaal bij Proton blijven, dat een stuk gelikter is en fijner werkt dan Nextcloud, maar die laatste biedt weer meer. Het is eigenlijk wachten tot een echte Europese kanjer opstaat die mail en office net zo aantrekkelijk maken als die partijen aan de andere kant van de oceaan. Volgens Vos is die er al. "Als je de klanten ziet die met Nextcloud werken, zoals overheden, universiteiten en ngo’s, dan is Nextcloud echt al een van die kanjers."