Steeds luider klinken de bezwaren over de schaduwkant van socialmediaplatforms. Verslaving, digitale autonomie, de scheve verhouding tussen jouw persoonlijke gegevens en de winst die bedrijven als Google, Meta en Microsoft (LinkedIn) daarmee maken, en wat ze vervolgens met die data doen. Hoog tijd om dieper in mijn eigen relatie met deze platforms te duiken. Is het kantelpunt bereikt, wil en kan ik ermee stoppen? Is er een alternatief of is het nog wel even best zo?

Ik raakte geïnspireerd door de 3500 pingpongballen van kunstenares Julia Janssen waarmee ze het profiel verbeeld dat Meta van haar maakte, door op elk balletje persoonlijke informatie te schrijven. Ook privacy-activist Max Schrems zorgde voor inspiratie: hij klaagde Meta aan, omdat hij door de reclames die hij voorgeschoteld kreeg, ontdekte dat het bedrijf weet dat hij homoseksueel is, terwijl hij dat nooit op een platform van Meta kenbaar heeft gemaakt. Ik ben ook wel benieuwd: wat weet Meta precies over mij?

Onnozel

Opvragen van die data is weliswaar verstopt, maar eenmaal gevonden in de accountinstellingen is het zo gepiept. Ik begin met een export van alle info van zowel Instagram als Facebook. Dat duurt een paar dagen, maar ik krijg het netjes in m’n inbox geleverd, plus allerlei informatie en handige tips over het behandelen ervan. Zo moet ik het veilig bewaren, omdat het privacygevoelige informatie is. Precies door dat zinnetje voel ik me best onnozel, want ik heb al deze data over mezelf zojuist opgevraagd bij een gigantisch bedrijf aan de andere kant van de oceaan. Al die informatie heb ik ze op enig moment al dan niet bewust gegeven, en nu vertelt Meta me dat ik er veilig mee moet omgaan. 

Met de data zelf kan ik niet zoveel, het zijn vooral lange lijsten van dingen die ik ooit op het platform zelf heb gedaan. Ik ben eigenlijk vooral benieuwd wat voor ideeën Meta uit al die data haalt over mij. Dat blijkt vrij moeilijk te achterhalen: de desbetreffende instelling in het menu (Account Center > Ad Preferences > Ad Topics) geeft vijf lullige onderwerpjes (podcasts, muziek, muziekles, journalistiek, reizen), die mij in een nogal groot hokje plaatsen. Ik open Instagram en de eerste advertentie is een nieuw bureau dat ik al heb gekocht. Zo goed werkt het nou ook weer niet.

Goed, iedereen kent de verhalen van ‘ik had het met iemand over stofzuigers, ik open Instagram en zie een advertentie over stofzuigers’. Meta zelf beweert je niet af te luisteren en daaruit kan ik maar één ding afleiden: blijkbaar weten ze dat je over stofzuigers nadenkt zonder dat ze je af hóeven luisteren. Is dat niet veel erger? Misschien heeft degene met wie je het gesprek had, wel stofzuigers opgezocht, heb je vorige week al een keer gezocht naar stofzuigers, of stond er in één van je Instagram Stories wel een heel oude stofzuiger op de achtergrond en dacht Meta: die kan wel een nieuwe gebruiken.

Lief en leed

Simpelweg meer info over de precieze verhoudingen is voor mij blijkbaar niet genoeg om overtuigd te raken om ermee te stoppen. Er is zwaarder geschut nodig. Ik roep de hulptroepen in: Marissa Memelink, onderzoeker en ontwerper bij het technologisch-kritische platform SETUP. “Meta heeft echt niet het beste met onze maatschappij voor, het bedrijf wil maar één ding: winst. Het algoritme voor contentcuratie (het verzamelen, selecteren en delen van de beste en meest relevante content, red.) is zo ontworpen dat het naar extremen convergeert.” Ophef, polarisatie, ruzie, schreeuwen en het gebrek aan nuance zijn Meta’s verdienmodel. Memelink: “Het is eigenlijk meer asociale dan sociale media geworden. En dit is natuurlijk niet beperkt tot socialmediaplatformen van Meta, maar geldt ook voor bijvoorbeeld X, YouTube en TikTok.”

Genoeg redenen nu? De gedachte om te stoppen blijft ongemakkelijk en vervelend voelen. “Dat is natuurlijk ontzettend moeilijk, omdat we daar met z’n allen lief en leed hebben gedeeld”, zegt Memelink. “We zijn ons gaan hechten aan mensen op het platform en daardoor ook aan het platform zelf. Het is gewoon supertof om met heel veel mensen wereldwijd in verbinding te kunnen staan. Voor een kort moment in de tijd was dat hartstikke spannend en heel nieuw en leuk. Dat is een proces van rouw, er is emotionele closure nodig.”

Voor degene die vooral van het asociale stuk af willen, maar het sociale willen houden, bestaan er tal van alternatieven: Flashes en Bluesky, Pixelfed als je het fediverse (een open netwerk van sociale media gebaseerd op publieke waarden en open protocollen, red.) interessant vindt en zo zijn er nog een hoop. Maar die lijden aan een ander prangend sociaal probleem: er is (bijna) niemand. Memelink: “Het grootste momentum van sociale media is, denk ik persoonlijk, wel geweest. Veel mensen, onder wie ikzelf, hebben geen zin om dat hele netwerk op een andere plek opnieuw op te bouwen. Maar voor mensen die dat wel willen, zijn er natuurlijk wel ethische alternatieven voor eigenlijk elk socialmediaplatform van Big Tech.”

Remise

Ik heb inmiddels een paar vrienden die nogal cold turkey hun Instagram-, Facebook-, X- of ander sociaalmediumaccount verwijderden. Hun leven lijkt er niet significant minder prettig door te zijn geworden. De meesten gebruiken nog wel LinkedIn – want dat is voor je werk en dan is het blijkbaar oké. Memelink herkent dat gevoel: “Ik gebruik Instagram het meest voor mijn werk, vooral als portfolio. Ik voel me een beetje vies als ik iets post, maar ik merk wel dat daar het grote publiek is, zeker in de creatieve sector is het heer en meester. Dat is gewoon shit. Dus van mijn aanwezigheid daar krijg ik de meeste interactie en zichtbaarheid van mijn werk, waardoor ik ook weer andere opdrachten krijg. En er moet toch brood op de plank komen.”

Eerlijk gezegd was ik aan het begin van deze blog niet van plan te stoppen met Instagram, ook omdat ik bang ben dat ik het voor mijn werk nodig heb, maar echt zeker weet ik dat niet. Er zit maar één ding op: dat moet ik uitproberen. Bij deze is mijn Instagram gedeactiveerd. Dat is nog terug te draaien, mocht ik toch een uitstekende smoes verzinnen waarom dat echt noodzakelijk is op dat moment. Een remise tussen mij en Instagram dus.