In november stond Shigeru Inoue voor het centraal station van Amsterdam. De Japanse gezondheidswetenschapper van de Tokyo Medical University kent Nederland redelijk: hij is er voor de vijfde keer, ditmaal voor een onderzoeksoverleg in Utrecht. Toch verbaast hij zich iedere keer over de hoeveelheid fietsers, die kriskras door elkaar rijden. Fietsen is goed in de strijd tegen overgewicht, maar dit moet toch tot ongelukken leiden? Hij graait met zijn hand in een zak friet, die hij net heeft besteld. Heerlijk, maar wat is het een enorme portie.

Maar het kan altijd erger. In Nederland vindt Inoue de mensen over het algemeen niet te dik. In de Verenigde Staten, waar hij ook voor zijn werk naartoe reist, zijn de verschillen met zijn thuisland veel groter. De porties zijn over het algemeen enorm, de gerechten vetter, de mensen zwaarder. En het ontbreekt, in de ogen van Inoue, aan wat de Japanse eetcultuur in zijn ogen kenmerkt: variatie.

“Als wij als Japanners naar de VS of andere westerse landen gaan, dan hebben we het idee dat we steeds relatief hetzelfde eten”, zegt hij een maand later via een videoverbinding. “Ik zie niet alleen de kwantiteit, maar ook variatie als een belangrijke oorzaak voor het relatief lage aantal mensen met overgewicht in Japan. Wellicht zit daar een les voor de rest van de wereld.”

Gezond fastfood

Als Inoue vertelt wat Japanners onder een standaard ontbijt verstaan, klapper je even met de oren. Eén ontbijt bestaat vaak uit misosoep, zalm, rijst en verschillende groentegerechten, waaronder natto, een bonengerecht dat wordt opgediend met sojasaus, mosterd, lente-ui en soms een ei. Weer eens wat anders dan een boterham met kaas of hagelslag. “Ook tijdens lunch en diner is het vaak rijst of noedels met verschillende bijgerechten. Liefst met vis, in plaats van vlees. Het is een breed dieet, maar we eten niet te veel.”

Het is veelzeggend dat Yoshinoya, één van de bekendste fastfoodketens van het land, over het algemeen best gezonde producten verkoopt. Inoue deelt een foto, waarop het ontbijt te zien is dat je bij Yoshinoya kan kopen: het bestaat uit een stuk zalm op de huid, rijst, misosoep, ei, salade en rundvlees. “Ook de lunch en het avondeten zijn een stuk gezonder dan bij westerse fastfoodketens. Het is ook niet te duur, want dit ontbijt heb je al voor zo’n 3 of 4 euro.”

Collectivistische cultuur

Op een koude decembermiddag wandelt een Japanse wetenschapper van de Rijksuniversiteit Groningen een hip Japans restaurant in Amsterdam-Oost binnen. De bovenste verdieping bestaat feitelijk uit één lange en zeer lage tafel, waar verschillende groepen gasten aan zitten. Rondom de tafel staan eveneens zeer lage stoelen. Het dak is van bamboe. “Dit is typisch Japans, ja”, stelt Seiki Tanaka, terwijl hij aan een glas matcha nipt. Het verse zeewier is goed te proeven. “Normaal doe je in dit soort zaken in Japan je schoenen uit.”

Tanaka is in Groningen onderzoeker aan de afdeling International Relations en houdt zich bezig met onderzoek naar sociaal gedrag. Met die blik kijkt hij ook naar zijn geboorteland, waar hij de eerste 25 jaar van zijn leven woonde. Meer nog dan in Nederland zijn Japanners gevoelig voor sociale druk, die oplegt dat het niet oké is om dik te zijn. “Ik denk dat dit komt door onze geschiedenis. In het verleden hield de overheid sterk in de gaten in hoeverre mensen zich aan de regeltjes hielden. Burgers moesten elkaar in de gaten houden en overtreding van de regels rapporteren. Niet voor niets zeggen veel wetenschappers dat wij een relatief collectivistische cultuur hebben, vergeleken met Nederland en met name Amerika.”

Tachtig procent vol

Tanaka verbaast zich er soms over hoe snel wordt gezegd dat Aziaten hun slanke figuur danken aan hun genen. Toen hij een jaar of 25 was, ging hij naar Amerika, om daar een aantal jaar te wonen. De slanke Japanner was geschokt door de dikke mensen en de hoeveelheid eten die er werd geserveerd. “Maar op termijn werd ik zelf obees in Amerika. Ik at te veel burgers, burrito’s en pizza’s. Ik at ook Japans en Aziatisch, maar zelfs in die restaurants waren de porties veel groter dan in Azië.”

Tanaka denkt dat Japanners en Nederlanders qua lichaamsbeweging niet zoveel van elkaar verschillen. Doordat sport op school wordt georganiseerd in Japan en er meer gymlessen zijn, bewegen kinderen misschien ietsje meer. Daar staat de Nederlandse fiets tegenover, die Tanaka in het interview regelmatig roemt. Hij denkt dat 50-plussers in Nederland daarom meer bewegen dan Japanners van die leeftijd.

Net als Inoue wijst Tanaka op de eetcultuur en eetinfrastructuur in Japan, als belangrijkste oorzaak om de verschillen in gewicht te duiden. Allereerst is daar de uitspraak Hara hachi bun me, die letterlijk ‘buik acht van tien delen vol’ betekent. Het houdt in dat je beter kunt eten tot je voor tachtig procent vol bent. “Veel families houden nog steeds vast aan dat principe. Verder bevat de traditionele maaltijd, met rijst, sojabonen, vis en misosoep, minder vet.”

Toch zijn Inoue en Tanaka ook pessimistisch: het dieet in Japan wordt steeds meer westers. Een simpele boterham wint het vaker bij het ontbijt en de lunch en vlees en westerse fastfoodketens worden populairder. Vrouwen werken daarnaast steeds meer, waardoor ze geen tijd meer hebben om uitgebreide, gezonde ontbijten te maken. 

“Nederlanders geven minder om kwaliteit en meer om efficiëntie: in zo min mogelijk tijd willen jullie zoveel mogelijk voedingsstoffen binnenkrijgen. Doordat vrouwen in Japan meer werken wordt steeds minder tijd besteed aan koken – vergelijkbaar met Nederland. Veel Japanners blijven echter foodies en de waardering voor eten lijkt niet te verdwijnen”, aldus Tanaka.

Aan het einde stapt hij op de door hem zo geprezen fiets, om naar Amsterdam-West te gaan. Maar wat blijkt: het is een fatbike. Met een grote glimlach: “Ik hou van Nederland en van fietsen, maar ik blijf een Japanner.”