Redacteur Amanda Verdonk: “Toen ik begon met studeren in 1998, opende ik voor het eerst een Hotmail-account. Met studiegenoten wisselde ik dan hele conversaties uit per mail. Chatprogramma MSN volgde niet snel daarna, maar ja, dan moest je maar net iemand online treffen.”

Redacteur Kas Jansma: “Mijn berichtenleven begon in 2008 in de brugklas met sms, maar al gauw kwam de BlackBerry ten tonele. Die was op privacy gericht, maar werd vooral een manier voor de cool kids om te ‘pingen’ via BlackBerry Messenger, dat kon alleen met andere BlackBerry-eigenaren. Ik had er natuurlijk geen ... Gelukkig kwam al gauw WhatsApp; dat kon tenminste met verschillende soorten telefoons.”

E-mailen, chatten en appen – zonder internet was het allemaal niet mogelijk. Maar waarom kun je wel via Hotmail naar een Gmail-adres mailen en andersom, maar kun je niet met een Whatsapper signallen?

Zandloper

Om die vraag te beantwoorden moeten we eerst weten hoe communiceren via internet werkt. We spreken Paola Grosso, hoogleraar multiscale networked systems aan de Universiteit van Amsterdam, via Microsoft Teams. Ze legt uit hoe het Internet Protocol (IP), de basis voor communicatie via het internet, ontstond. “In 1973 verschenen er al artikelen waarin mensen protocollen beschreven: hoeveel heb je er nodig, hoe interacteren ze met elkaar?”

Wat is een protocol eigenlijk? Het is een verzameling afspraken die je met elkaar maakt. Taal kun je bijvoorbeeld ook zien als een protocol, vertelt Grosso. “Wij spreken tijdens dit interview Engels tegen elkaar, dat hebben we afgesproken. Maar dat alleen is niet genoeg. Een ander protocol schrijft voor dat als ik met jou aan het videobellen ben, dat ik dan tegen jou moet praten, en niet moet schrijven.” Ook regels over hoe het internetverkeer moet worden afgelegd zijn op deze manier vastgelegd, zodat elke computer dezelfde taal spreekt en dezelfde regels begrijpt.

In het Internet Protocol (IP) is onder meer bepaald dat data in pakketjes wordt opgedeeld en dat alle computers een uniek adres moeten hebben om communicatie mogelijk te maken. TCP (Transmission Control Protocol), ontwikkeld in 1974, is een laag die er overheen wordt gelegd, en die zorgt dat pakketjes in de juiste volgorde aankomen. Deze protocollen zijn volledig open: veel mensen hebben bijgedragen aan de ontwikkeling ervan, en iedereen kan precies inzien hoe ze werken. Die protocollen gaan niet alleen over de data, maar bijvoorbeeld ook welk fysiek middel je daarvoor gebruikt, bijvoorbeeld koper, radiogolven of glasvezel. Je zou die complete verzameling van internetprotocollen kunnen zien als een zandloper, vertelt Grosso. “In het smalle middengedeelte zitten protocollen die bijna elke applicatie gebruikt en die nog uit de jaren zeventig stammen, zoals TCP en IP, maar daaronder, in de fysieke laag, en ook daarboven, in de applicatielaag, is het aanbod veel diverser.”

Eigen versie

Juist in die bovenste applicatielaag zie je dat niet alle protocollen open zijn. WhatsApp en Signal gebruiken hetzelfde encryptieprotocol (zodat berichten alleen door verzender en ontvanger gelezen kunnen worden), maar Whatsapp gebruikt een eigen gesloten versie van het zogeheten XMPP-protocol om het versleutelde bericht van A naar B te brengen. Alle protocollen voor e-mail daarentegen zijn open en worden gedeeld, waardoor je iedereen met een e-mailadres kunt mailen, ongeacht welk mailprogramma diegene gebruikt.

Voor WhatsApp en Signal moet dat ook kunnen, zegt ook Rejo Zenger van Bits of Freedom, een stichting die vrijheid op het internet tracht te beschermen. We spreken hem via de videofunctie van Signal. “Het is eigenlijk heel simpel. Je spreekt met z’n allen een taal af die je allemaal gebruikt en daardoor ben je in staat om, ongeacht welk programma je gebruikt, met elkaar te communiceren. Technisch gezien is het heel goed mogelijk als je die afspraak maakt. E-mail werkt technisch weliswaar anders dan WhatsApp of Signal, maar dat speelt hier geen belangrijke rol.”

Privacy

Goed, technisch zijn er wat uitdagingen om WhatsApp en Signal aan elkaar te knopen, maar onmogelijk is het niet. Sterker nog: WhatsApp biedt al ondersteuning voor interoperabiliteit: andere berichtendiensten kunnen hun gebruikers berichten laten sturen naar WhatsApp-gebruikers, dus in feite kán het technisch al. WhatsApp is daartoe gedwongen door de Digital Markets Act (DMA), een Europese wet. Zenger: “De DMA is bedoeld om dominantie van Big Tech-bedrijven te verkleinen, omdat ze ontiegelijk veel macht hebben in de maatschappij.” Volgens de DMA is WhatsApp verplicht om interoperabiliteit aan te bieden en dat is sinds eerder dit jaar ook mogelijk, al werkt de interoperabele dienst alleen in Europa. En: om een WhatsApp-gebruiker met een andere dienst te berichten, zou die andere dienst exact dezelfde protocollen als WhatsApp moeten gebruiken – ook het gesloten XMPP-protocol.

Waarom kan ik dan nog steeds geen WhatsApper signallen? Volgens Zenger zijn veel andere partijen doorgaans niet zo happig zijn om dit mogelijk maken. Dat geldt opvallend genoeg niet voor WhatsApp, maar voor Signal. Zenger: “WhatsApp maakt andere keuzes over hoe de dienst omgaat met jouw persoonsgegevens, waardoor Signal minder happig is om te communiceren met WhatsApp dan omgekeerd. Hét unique sellingpoint van Signal is dat de dienst geen gegevens van gebruikers bewaart. Maar als jij Whatsapp gebruikt, wil Meta jouw gehele sociale netwerk in beeld brengen. Signal zal niet willen communiceren met WhatsApp, omdat het niet oké is met het overdragen van die gegevens.” Op de website van WhatsApp lees je wat voor gegevens WhatsApp wil verzamelen van gebruikers van zijn interoperabele dienst, dus ook als je Signal gebruikt: wanneer je berichten stuurt, wat voor soort berichten, hoe lang je online bent, wanneer je online bent, je IP-adres en daarmee grofweg je locatie.

Puzzelstukje

Voor de gebruiker is het natuurlijk makkelijk als beide diensten braaf samenwerken – nooit meer hele groepen mensen proberen te overtuigen dat ze nu twee apps in de gaten moeten houden, yes please – en bovendien ook ondersteuning biedt voor andere diensten naast WhatsApp en Signal, maar voor Bits of Freedom is interoperabiliteit slechts een klein puzzelstukje in de gehele strijd tegen de macht van Big Tech-bedrijven: “Interoperabiliteit is niet de silver bullet waarmee we onze problemen met de machtsconcentratie in onze digitale infrastructuur oplossen. E-mail is interoperabel, maar dat neemt niet weg dat Gmail van Google op dit moment marktleider is en daarmee heel wat marktmacht heeft. Er is dus meer nodig.”

Interoperabiliteit is volgens Zenger vooral belangrijk, omdat de beperkingen andere mechanismen om de macht te breken tegenhouden. WhatsApp is volgens de DMA een zogeheten gatekeeper: de dienst zorgt ervoor dat andere apps geen voet aan de grond kunnen krijgen in de markt van berichtenapps. Het succes van een opkomende app als Signal hangt immers bijna volledig af van hoeveel mensen je overtuigt om mee over te stappen – als jij de eerste in je kring bent die Signal gebruikt, heb je niemand om mee te signallen. Bij e-mail is dat anders, zegt Zenger. “Je kan nu veel makkelijker een nieuwe e-maildienst op de markt brengen om te concurreren met Google, dan dat je een nieuwe dienst voor instant messaging op de markt brengt. Daar kom je echt niet tussen.”

Keuzevrijheid

Naast die gatekeepers signaleert Grosso nog een andere ontwikkeling, namelijk dat partijen proberen om die gehele stack of zandloper te bezitten, dus niet alleen de smalle, open protocollen in het midden, maar ook de brede, gesloten protocollen aan de boven- en onderkant. “Sommige grote techbedrijven investeren bijvoorbeeld veel in kabelinfrastructuur, waardoor een enorm deel van het internetverkeer door hun netwerk loopt. Ze geven daarmee voorrang aan data van hun eigen gebruikers, en dat lijkt me onwenselijk.”

Uiteindelijk is het doel dat je als gebruiker meer vrijheid hebt om te kiezen welke apps je wil gebruiken en dat gaat een stuk makkelijker als er interoperabiliteit zou zijn. Die keuzevrijheid is het allerbelangrijkste, vindt Zenger: “Ik wil dat macht van technologie bij jou en mij, bij mijn kind, bij de gebruikers ligt. Op dit moment ligt die macht niet bij ons, maar bij een klein aantal superdominante bedrijven, die in handen zijn van de rijkste mensen van deze wereld. Interoperabiliteit is als onderdeel belangrijk, omdat het anderen de kans geeft om toe te treden tot de markt, zodat de macht van die partijen minder wordt. Het is een middel om een doel te bereiken. En dat doel gaat over jouw vrijheid.”

Amanda: “Ik ben blij dat ons redactieteam op Signal zit. Het geeft me wel een goed gevoel. Wel jammer dat ik nu twee berichtenapps moet bijhouden.”

Kas: “Ik heb daar persoonlijk niet zo’n moeite mee, al ben ik wel sneller afgeleid omdat ik ze beide open, in plaats van één. Al vraag ik me af of interoperabiliteit dat gaat oplossen ...”