Het is als David tegen Goliath: de Europese Commissie, met beleid en wetgeving, versus de grootste bedrijven ter wereld, gewapend met een leger advocaten en lobbyisten. Rejo Zenger, beleidsadviseur bij Bits of Freedom, legt de vinger op de zere plek: “De macht van Big Tech is enorm. We zijn onze digitale vrijheid kwijt. Dat is een probleem.” Bits of Freedom, een stichting die opkomt voor internetvrijheid, voert op dit moment onder meer een rechtszaak tegen Meta over een overtreding van de Digital Services Act (DSA). Die wet is, samen met de Digital Markets Act (DMA), het belangrijkste juridische wapen tegen de macht van Big Tech in Europa. Maar zijn die wetten wel effectief?

Eerst een stoomcursus Europese tech-wetten, want wat voor slingers heeft David hier tot zijn beschikking om de macht te beteugelen? Ten eerste de DMA: die focust specifiek op dominantie op de markt. Het is voor nieuwkomers op de markt praktisch onmogelijk te concurreren met apps als WhatsApp, want berichtenapps zijn pas nuttig als andere mensen het ook gebruiken. Bovendien hebben Instagram en Facebook voorsprong vanwege data uit WhatsApp, waarmee ze een profiel van je bouwen: ze kennen je beter en schotelen je daardoor ‘betere’ content voor. Zo verplicht de DMA bijvoorbeeld interoperabiliteit, zodat andere berichtenapps ook een kans maken, en scheiding van gebruikersdata.

De wetten zijn respectievelijk sinds 2023 (DSA) en 2024 (DMA) van kracht, maar de meeste Big Tech-platforms houden zich er nog niet bepaald aan. Bits of Freedom heeft net dan ook een rechtszaak gevoerd tegen Meta, ontwikkelaar van Facebook en Instagram, over het aanbevelingsalgoritme van die apps en de manier waarop profilering wordt gebruikt. Zenger: “In de DSA staat: als je in je app een feed aanbiedt die content kiest op basis van profilering, móet je ook een feed aanbieden die niet op basis van profilering is. Dat is waar het Bits of Freedom om gaat: de gebruiker moet de keuze hebben.” Instagram en Facebook boden zo’n feed wel aan, maar diep verstopt in onduidelijke menu’s en interfaces, of je raakte met die feed andere functies kwijt. Volgens de wet moet de feed juist makkelijk toegankelijk zijn, direct vanaf de profilerende feed. De rechter heeft Meta gedwongen alsnog aan de wet te voldoen; daar had het bedrijf tot 31 december 2025 de tijd voor. Inmiddels heeft Meta in zowel Facebook als Instagram een optie toegevoegd op de beginpagina om een feed te zien die chronologisch berichten laat zien van mensen die je volgt (Volgend) in plaats van een profilerende feed (Voor Jou).

Flutbedragen

Wetten zijn pas nuttig als je ze kunt handhaven, en als de straf de overtreder afschrikt. Vooralsnog heeft Apple 500 miljoen euro en Meta 200 miljoen euro boete gekregen binnen de DMA. Voor het overtreden van de DSA zijn nog geen boetes uitgedeeld, al lopen er wel veel rechtszaken. Daarnaast heeft de Europese Commissie Google in september een boete van bijna 3 miljard euro opgelegd voor het overtreden van concurrentieregels (dus niet DMA of DSA). Meta heeft de afgelopen jaren ook een flinke berg boetes gekregen buiten DSA en DMA, onder meer van de Ierse privacywaakhond DPC, oplopend van tientallen miljoenen tot honderden miljoenen, of zelfs een miljard euro. Zelfs dat leidt niet tot ingrijpende wijzigingen bij de online platforms – hoogstens tot een nieuwe lading rechtszaken en een Amerikaanse president die dreigt met handelstarieven tot 15 procent, als de EU niet heel gauw normaal gaat doen.

“Die boetes zijn gewoon ingecalculeerd risico”, stelt Zenger. “Die bedragen zijn peanuts voor die bedrijven. Zij bedenken: wij willen ons platform zo houden, dat is een overtreding van een bepaalde wet, wat gebeurt er als we dat toch doorzetten? Dan krijgen we zus en zo’n boete, dat is het waard.” Ook Moerel is pessimistisch over het effect van boetes: “Het zijn echt flutbedragen, voorlopig heeft het nul impact. Dat geld hebben ze gewoon.”

Weinig effect

Voorlopig hebben deze specifieke wetten dus weinig effect, maar volgens Moerel betekent dat niet dat we meer wetten nodig hebben. “Het zijn goede wetten, maar handhaving gebeurt nog niet op de onderdelen waar het écht pijn doet. Ik had verwacht dat de Europese Commissie een aantal échte audits zouden doen op die algoritmes: hoe zit dat nou echt in elkaar? Hoe kan het dat er zoveel bagger uitkomt?”

Waarom gebeurt dat niet? “Dat komt door de politieke verhoudingen met de Verenigde Staten op dit moment, waarin we als Europa ontzettend afhankelijk zijn van Amerikaanse steun voor bijvoorbeeld de NAVO, de aanwezigheid van Amerikaanse troepen hier en van hun inlichtingendiensten”, zegt Moerel. Volgens haar kan Europa zich nog geen dag verdedigen tegen Rusland; daar hebben we Amerikanen voor nodig. En als je jezelf zo afhankelijk hebt gemaakt, dan heb je niet zoveel ruimte om te onderhandelen. “Normaal zou Europa heel hard teruggeslagen hebben op bijvoorbeeld de opgelegde importtarieven. En dat hebben we niet gedaan. Dat heeft vooral te maken met die afhankelijkheid, zowel wat betreft defensie als op digitaal gebied.”

Giftig snoep

Genoeg kommer en kwel, tijd voor oplossingen. “Kneiterhard handhaven met veel hardere boetes” is volgens Zenger een deel van de oplossing, maar dat is niet het enige. “Big Tech heeft ook enorme lobby-invloed. Toen een nieuwe AVG-verordening (de privacywet Algemene Verordening Gegevensbescherming, red.) werd voorgesteld, stuurde Google – geen geintje – vijftig juristen naar Brussel om te gaan lobbyen. Daarnaast steken ze ook heel veel geld in allerlei brancheorganisaties die zogenaamd voor privacy en technologie opkomen, maar eigenlijk gewoon Googles belangen vertegenwoordigen. Ondertussen kunnen mensenrechtenorganisaties welgeteld één fte vrijmaken om te lobbyen. De DSA en DMA zouden er heel anders uitzien als Big Tech niet mocht lobbyen, dus misschien moet je daar iets aan doen.”

Omdat digitale afhankelijkheid zo’n grote rol speelt, is er nog een oplossing: simpelweg diensten die zich niet aan de wet houden, verbieden. Als iemand giftig snoep verkoopt, ga je ook niet discussiëren over de wikkel, maar verbied je het totaal. De vraag is of we dat aandurven. Zenger: “Ik snap dat dat een grote stap is, want we zijn heel erg afhankelijk van Big Tech, maar misschien moeten we eens op dat punt belanden. Want anders verkloten we onze eigen maatschappij.”