Dit doet een maand zonder socials met je

Swap screen time for green time. Het is de slogan van de Out Of Office Foundation, de stichting van Rutger de Rijk die jongeren mee de natuur in neemt, weg van hun smartphone. Het idee is dat het voor hun mentale gezondheid goed is als ze minder achter het scherm zitten en ontdekken hoe fijn een technologieloos bezoek aan een bos kan zijn. Hoe ironisch is het dat De Rijk over zichzelf maar één conclusie kan trekken: hij is verslaafd aan social media. Hij moet er zelf ook om lachen. “Ja, bizar. Het toont aan hoe verslavend socials zijn. Ik denk dat uiteindelijk iedereen op een bepaalde manier een verslaving heeft aan zijn of haar mobiel.”

Vandaar dat De Rijk meedeed met Mei Social Vrij, samen met zijn moeder en vrienden. Het programma moedigt deelnemers aan om een maand geen social media te gebruiken. Mei Social Vrij hoopt dat deelnemers erachter komen wat dit hen oplevert. Door dat inzicht, zo is de theorie, ontstaat er mogelijk een blijvend effect. De Rijk heeft een hoop tijd ‘terug te winnen’. Hij gebruikt onder meer een datingapp, Whatsapp, Instagram en LinkedIn. Hij schat in dat hij ongeveer twee uur per dag op social media zit, zo’n zestig uur per maand dus.

Boswandeling

Het detoxen ging hem vrij makkelijk af, vertelt De Rijk terugblikkend. Hij downloadde één keer stiekem de datingapp, maar gooide die ook weer snel van zijn telefoon. Voor de rest verliep het rimpelloos. Het leverde hem meer ruimte op in zijn hoofd en hij kon zijn “gedachten afmaken”, zoals hij dat zelf noemt. “Laatst hoorde ik een metafoor over ons gebruik van social media en onze gedachten: het is alsof je een boswandeling maakt en nadenkt, maar dat er steeds iemand van achter een boom vandaan springt en je aandacht opeist. Je loopt verder, pakt je gedachten weer op, tot er weer iemand achter een boom vandaan springt.” De Rijk denkt dat het gezonder is om gedachten wel af te maken. Hij geeft ook toe dat social media voor hem soms een copingmechanisme waren om met negatieve gevoelens om te gaan, om het hoofd daarvan af te leiden: de prikkels van de socials leiden je de aandacht af van minder leuke gedachten. “Ik denk dat veel mensen dit mechanisme wel herkennen.”

Het meest concreet van Mei Social Vrij is de vrije tijd die hij ‘terugwon’. Want je kan simpelweg heel veel doen in zestig uur. De Rijk ging uitgebreider en gezonder koken, bijna elke dag sporten en las liefst zeven boeken. Hij voelde zich veel beter. “Ik denk dat het werkt als een kettingreactie: door social media af te zweren weet je dat je lekker bezig bent en dat nodigt uit om ook andere activiteiten op te pakken waarvan je weet dat ze goed zijn voor je mentale toestand. Je komt in een flow.” Hij filosofeert hardop. Wat als de man uit zijn boswandelingmetafoor niet steeds achter die boom vandaan komt? “Ik ben wel benieuwd wat zo’n andere indeling van mijn tijd op de langere termijn met mijn mentale gezondheid doet.” 

Geen aandacht

Iemand die weet wat er gebeurt als we onze aandacht verleggen, is Stefan van der Stigchel, hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Utrecht. Hij legt uit dat social media voortdurend aandacht trekken door korte prikkels, meldingen, berichten, video’s en oneindige feeds. Tegelijkertijd kan je niet onbeperkt aandacht geven zonder dat dit energie kost, want je belast bepaalde hersengebieden voortdurend. In hersengebieden die langdurig actief zijn, hopen afvalstoffen zich op. Die worden afgevoerd wanneer die hersengebieden tijdelijk minder belast worden. Zo komen die gebieden tot rust. Het is voor ons brein daarom belangrijk om op momenten géén aandacht ergens voor te hebben. “Dat gebeurt als je dagdroomt of je verveelt. Je mentale batterij wordt weer opgeladen”, aldus Van der Stigchel. Waarschijnlijk ben je daardoor minder mentaal vermoeid. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat veel mensen minder goed slapen, doordat ze vlak voor het slapen nog social media gebruiken. “Minder slaap leidt weer tot concentratieproblemen en vermoeidheid de volgende dag.”

Bovendien maak je tijdens dagdromen vrije associaties en leg je verbanden tussen dingen die je normaal niet met elkaar verbindt, vertelt de hoogleraar. “Veel kunstenaars en creatieve denkers zweren daarom bij dagdromen. In combinatie met de extra energie maakt het je creatiever. Het is dus logisch dat veel mensen hun beste ideeën onder de douche krijgen.” We maken ons echter zo druk dat we niet meer aan niksen toekomen. Van der Stigchel ziet het als hij bij een bushalte staat: de mens grijpt meteen naar de telefoon. Hij denkt dat zulke gewoontes moeilijk zijn tegen te houden, omdat ze grotendeels automatisch verlopen. “Vroeger stond je daar wat voor je uit te kijken of te mijmeren.”

Hardlopen

De manier waarop veel mensen tegenwoordig hun dag doorbrengen is niet optimaal voor hoe ons brein werkt, stelt Van der Stigchel. Dat kan gevolgen hebben voor mentale vermoeidheid, concentratie of leervermogen. Van der Stigchel haalt een uitgebreid onderzoek onder 46.000 kinderen in Oostenrijk, Duitsland en Zwitserland aan. Zij gebruikten drie weken lang hun telefoon niet en sliepen beter, voelden zich beter en hadden minder depressieve klachten. Daarom lijkt een socialmediadetox hem een goed idee.

De Rijk denkt dat Mei Social Vrij in zijn hoofd echt wat veranderde. Helemaal afzweren wil hij de socials echter niet. Wanneer hij bijvoorbeeld mensen ontmoet op vakantie, dan vindt hij het leuk om contact met hen te houden via Instagram. “Maar ik heb sinds mei de apps niet meer aangeraakt. Dat verslaafde gedrag zal ik dankzij Mei Social Vrij veel minder vertonen in de toekomst.”