Joseph Goebbels, de propagandaminister van Nazi-Duitsland zorgde dat hij als een poppenspeler de media controleerde. Het leidde tot extreme inhoud in kranten, op de radio en in bioscopen; het voedde de cultus rond Führer Adolf Hitler, de haat tegen joden en de droom van een Duits wereldrijk. “Het klinkt misschien gek, maar ook de inwoners van Nazi-Duitsland zaten in een nieuwsbubbel, waarbij technologie een machtige accelerator bleek”, analyseert Ike Picone van de Vrije Universiteit Brussel, die is gespecialiseerd in nieuwsbubbels.

Natuurlijk is wat daar gebeurde een zeer extreem voorbeeld, weet Picone. Toch zijn er interessante parallellen te trekken met onze tijd. Kort na de Tweede Wereldoorlog was er onder Amerikanen veel discussie. Men was bang dat rijke mediamagnaten met verkeerde intenties zich achter een kwaadaardige staatsideologie zouden scharen. Dat is vergelijkbaar met hoe er nu zorgen zijn over socialmediamagnaten Elon Musk (X) en Mark Zuckerberg (Facebook en Instagram). “Het laat zien dat zorgen over massamedia en bubbels van alle tijden zijn.”

Nieuwsdieet

Picone vergelijkt nieuwsconsumptie graag met een voedseldieet. Net als bij voedsel is het bij nieuwsbronnen gezond dat je die gevarieerd tot je neemt. Zo krijg je een brede en genuanceerde blik en sta je open voor andere meningen. Dat vermindert frustratie en onbegrip, en verkleint de kans dat je vastzit in een nieuwsbubbel.

De publieke opinie, merkt Picone, koppelt bubbels vaak aan social media. Met andere woorden: het idee leeft dat social media de kans op bubbelvorming vergroten. Hij nuanceert dat beeld en stelt dat het nieuwsdieet, voordat er social media waren, niet meer divers was. Sterker nog, uit verschillende studies blijkt juist dat mensen die veel social media gebruiken met meer verschillende nieuwsmerken in aanraking komen, aldus Picone. “Socials kunnen je blik verbreden. Wie alleen een abonnement heeft op het AD, kan via Facebook ook berichten zien van de Volkskrant en De Telegraaf.” Social media kúnnen tot bubbelvorming leiden, maar dan met name op basis van inhoud. “Algoritmes bieden vooral onderwerpen aan die aansluiten bij bestaande interesses. Je ziet daardoor vooral interessebubbels ontstaan.”

Ontevreden

Picone neemt wel een offline trend waar, die hem zorgen baart. Hij stelt dat ons venster op de wereld kleiner wordt, doordat traditionele sociale verbanden als verenigingen en kerken verzwakt zijn in de samenleving. Mensen komen daardoor minder in aanraking met andere meningen. Daardoor is er een groter gevaar om in een rabbit hole terecht te komen.

Zo’n rabbit hole laat zich het best omschrijven als een verontrustende informatiebubbel, die in staat is om mensen te laten radicaliseren. Vaak begint het ermee dat iemand zich niet gehoord of begrepen voelt door de maatschappij, legt Picone uit. De technologie versterkt dat proces. Platforms proberen gebruikers zo lang mogelijk vast te houden en bieden daarom een stroom aan soortgelijke video’s, aldus Picone. “Er kan een perfect storm ontstaan, waarbij persoonlijke ontevredenheid wordt gevoed door algoritmes die de al bestaande emoties versterken. Tegelijk neemt de gebruiker steeds minder andere informatie tot zich. Het grote verschil met vroeger is dat informatie zich door technologie sneller verspreidt.”

Basisscholen

Een project van de Universiteit Utrecht moet bubbelvorming en polarisatie bij kinderen tegengaan. Onder leiding van Maria de Haan, hoogleraar pedagogiek, heeft een team van onderzoekers en studenten computer science, informatiewetenschappen en pedagogische wetenschappen hiervoor een app ontwikkeld, die door tientallen basisscholen is getest.

Het doel van deze app is om kinderen bewust te maken van filterbubbels in de online wereld. Leerlingen groeien in de app van gebruiker naar ontwikkelaar van social media. Op speelse wijze bouwen ze hun eigen platform. Ze denken na over welke inhoud ze toelaten, welke regels ze opstellen en hoe hun ideale online wereld eruitziet. “Dit verhoogt bewustwording van algoritmes en geeft kinderen inzicht in hoe je in een fuik terechtkomt”, vertelt De Haan. “De app zit nog in de ontwikkelfase, maar de deelnemende scholen zijn nu al erg enthousiast.”

Steun en herkenning

Het is niet altijd problematisch als kinderen in een bubbel zitten, meldt De Haan. Voor jongeren met gedeelde interesses of identiteiten zijn bubbels een plek om elkaar te vinden. Ook leren ze op een manier waar scholen en ouders weinig zicht op hebben. De Haan wijst op onderzoek van de Universiteit Utrecht van haar promovenda Zowi Vermeire naar online community’s. Dat laat zien dat jongeren via TikTok internationale gemeenschappen vormen rond educatieve thema’s als geschiedenis. “Ze toetsen en verdiepen daar hun kennis. Zonder internet was dit niet gelukt. En jongeren die bezig zijn met hun identiteit of met een specifieke interesse of aandoening, vinden steun en herkenning in online gemeenschappen.”

Problematisch wordt het wanneer de bubbel het enige perspectief is, vooral als dat politieke of maatschappelijke gevolgen heeft. Uit onderzoek rond het filterbubbelproject van De Haan bleek dat veel jongeren weten dat algoritmes bestaan, maar zich niet altijd beseffen dat in andere bubbels totaal anders wordt gedacht. “We zagen onder meer dat leerlingen, wanneer zij informatie zagen op social media over het conflict tussen Israël en Palestina, niet doorhadden dat deze informatie waarschijnlijk eenzijdig was. Dat gebrek aan besef kan leiden tot eenzijdigheid: jongeren denken dat iedereen hetzelfde vindt. Daardoor verdwijnt nuance.”

Tips

De Haan merkt dat opvoeders vaak geen zicht hebben op wat kinderen online zien. Dat maakt een gesprek over bubbels lastig. Ze adviseert om met kinderen te praten over wat ze online zien en ze verschillende perspectieven aan te bieden. “Opvoeders hoeven niet alles te controleren, maar toon interesse in de interesses van je kind. Het helpt daarnaast als ze kinderen bewust maken wat een bubbel is, hoe ze in een bubbel kunnen komen en wat de schadelijke gevolgen zijn.”

Als ‘bubbelexpert’ heeft Picone tips voor een gezond nieuwsdieet: combineer traditionele media met nieuwe vormen van journalistiek, volg media waar je het niet altijd mee eens bent, en volg naast influencers ook journalisten. “Een gevarieerd nieuwsdieet is goed voor je brein, mentale veerkracht en begrip van de wereld. Het voorkomt dat je vervalt in extreme, elitaire of complottheoretische bubbels.”