Wie bepaalt wat waarheid is? Hoe vormt dat wat we online te zien krijgen, ons venster op de wereld? En welke rol speelt technologie in wat we collectief als waarheid zien? Yana van de Sande dropt een serie diepgaande vragen op een zonovergoten terras in Nijmegen. Het zijn vragen waar ze zich als onderzoeker aan de Radboud Universiteit op het gebied van misinformatie over buigt. “De manier waarop we de technologie inrichten en vormgeven, is van grote invloed op wat we denken”, zegt ze, onder het genot van een dampende cappuccino.

In dat opzicht is het interessant dat veelgebruikte socialmedia-uitvindingen uit de Verenigde Staten afkomstig zijn. Daarmee is ook de technologie van de platforms op Amerikaanse wijze ingericht, stelt Van de Sande. “Dat geldt ook voor normen rond vrijheid van meningsuiting. Hoe ver die gaat, wordt op platforms voor een belangrijk deel bepaald door de moderatie.”

Free speech

Je zou misschien denken dat vrijheid van meningsuiting op elke plek ter wereld ongeveer hetzelfde betekent. Bijna zoals de wetten van de zwaartekracht een eigen formule hebben en zoet water onder normale omstandigheden bevriest bij 0 graden Celsius. Maar dat is niet zo. Vrijheid van meningsuiting is voor een groot deel cultureel bepaald, legt Van de Sande uit. “Er is een groot verschil in hoe Europeanen en Amerikanen naar free speech kijken. In de Verenigde Staten is free speech opperheilig en zo goed als onbegrensd. In Europa zijn zowel de zachte normen als de wetten anders. In Nederland hebben we bijvoorbeeld strengere regels op het gebied van smaad en laster.”

Het plaatst de ophef van begin 2025 in een ander daglicht: Meta (eigenaar van Facebook en Instagram) zette toen de samenwerking met factcheckers stop. Dat zou meer ruimte laten voor ‘vrijheid van mening’ en politieke berichten, aldus het bedrijf. Van de Sande legt uit dat, hoewel er ook in Amerika kritiek was, daar toch anders naar de beslissing werd gekeken dan hier. “In Nederland zeggen we: dat gaat leiden tot meer misinformatie. En misinformatie verstoort het publieke debat, dat cruciaal is voor de democratie. Terwijl veel Amerikanen juist zeggen: als er minder wordt gecheckt op feiten, dan vergroot dit de vrijheid van meningsuiting.”

Censuur

Aan factchecken zitten haken en ogen, legt Van de Sande uit. De methodes van factcheckers zijn erg objectief, zeker bij onafhankelijke factcheckorganisaties, is haar conclusie. Tegelijkertijd is niet alles te factchecken. Denk aan meningen of onderwerpen waarover nog geen wetenschappelijke consensus bestaat. Hoe dan ook denkt Van de Sande dat we Europese normen en waarden moeten koesteren. “We mogen best trots zijn op onze Europese visie, onder meer op het gebied van vrijheid van meningsuiting. En gelukkig ontwikkelt de EU regels om onze waarden te beschermen.”

Tegelijkertijd is er ook het gevaar van té veel overheidsingrijpen, zeker als dit gebeurt op nationaal niveau, door minder democratische EU-landen. “Er zijn momenteel plekken in de Europese Unie waar je liever geen moderatieregelgeving vanuit de overheid wil, omdat dit tot censuur kan leiden. Voorbeelden zijn Hongarije en politieke partijen met een pro-Russisch sentiment”, aldus Van de Sande.

Mensenwerk

Paddy Leerssen is onderzoeker aan het Instituut voor Informatierecht (IViR) en gespecialiseerd in platformregulering. Hij focust zich in zijn onderzoek op hoe grote socialmediaplatforms functioneren en gereguleerd worden en hoe contentmoderatie is georganiseerd. Uit zijn verhaal wordt één ding duidelijk: moderatie is een containerbegrip. Er is veel onderscheid te maken.

Bij moderatie denk je snel aan controle door het platform zelf. Maar er is ook zoiets als moderatie door gebruikers, zoals bij Reddit (grotendeels) het geval is. “Reddit kent basisregels en een verbod op bepaalde schadelijke inhoud, maar verder bepalen moderators van subreddits (een groep binnen Reddit, red.) hun eigen beleid. Ben je het daarmee niet eens, dan kun je overstappen of zelf een subreddit beginnen.”

Vroeger had je voornamelijk menselijke moderators, die handmatig beoordeelden of content aan regels voldeed. “Moderatie is niet alleen technisch of juridisch, het gaat ook om menselijk leed. Veel moderators zien dagelijks schokkende en traumatiserende beelden, van kinderporno tot extreem geweld. In die context is automatisering aantrekkelijk. En door de enorme schaal van platforms is alles handmatig controleren niet meer haalbaar”, aldus Leerssen.

Nu zie je twee dominante modellen in moderatie. Je hebt passieve moderatie, waarbij het platform wacht tot gebruikers iets melden of er juridische klachten binnenkomen, bijvoorbeeld via een advocaat. En dan is er nog proactieve moderatie: platforms zoeken actief naar verboden inhoud. Leerssen: “Hier komt automatisering om de hoek kijken. Denk daarbij aan algoritmes die naaktheid of geweld herkennen. Vaak is er een wisselwerking: een algoritme detecteert iets, maar bij twijfel oordeelt een menselijke moderator.”

Offline filter

De kwaliteit van moderatie heeft gevolgen voor de vrijheid van meningsuiting, meldt Leerssen. Het aantal moderators is van invloed op die kwaliteit. De VRT onderzocht in 2023 dat X één moderator in dienst heeft die Nederlands kan, tegenover vijf miljoen Nederlandse en Vlaamse gebruikers. “Als moderators de taal niet spreken, is content beoordelen lastig. Laat staan dat ze de juridische, culturele of politieke context begrijpen”, zegt Leerssen.

Leerssen weet veel over de Europese wetgeving waar Van de Sande op doelt. De EU probeert platforms met nieuwe wetgeving meer verantwoordelijkheid te geven voor schadelijke effecten, verduidelijkt hij. De Digital Services Act (DSA) is het belangrijkste wetpakket en, in de ogen van Leerssen, een stap in de goede richting. De DSA geeft grote platforms nu proactieve verplichtingen: ze moeten risico’s actief opsporen, zoals haatzaaien of desinformatie. Alleen reageren op meldingen die binnenkomen, is dus onvoldoende. “Ben je groot en invloedrijk, dan mag je niet meer afwachten. Daarnaast krijgen gebruikers het recht om beslissingen in hun nadeel aan te vechten en platforms moeten duidelijk aangeven welke regel overtreden zou zijn.”

Van de Sande is blij met regels op Europees niveau, maar benadrukt dat we burgers óók (social)mediawijs moeten maken. “Je leert kinderen hoe ze content moeten beoordelen of kijkt als ouder mee. Zo voegen we als het ware offline een filter toe, want alleen online moderatie is niet het antwoord op alle problemen.”