“Hier vind je geen eenzame mensen hoor”, lacht een oudere vrouw als ik haar vertel waar ik voor kom. Ik ben deze ochtend te gast in Ons Raadhuis, een ontmoetingsplek voor ouderen in Velp. Er hangt inderdaad een erg gezellige sfeer. Aan de ene kant van de huiskamer zit een groepje kletsend te tekenen en twee vrijwilligers lopen rond met koffie en thee. In de keuken wordt hard gewerkt aan de maandelijkse warme lunch en de dramadocent bereidt haar theaterles van half elf voor. Het oogt hier allesbehalve eenzaam, en dat was precies het doel.

De ontmoetingsplek bestaat inmiddels tien jaar en is eigenlijk ontstaan vanuit een gevoel van onmacht, vertelt initiatiefneemster Ester Bertholet. In haar werk als huisarts en als specialist ouderengeneeskunde zag ze veel ouderen die ze voor haar gevoel maar weinig kon helpen. “Denk aan een man die na het overlijden van zijn vrouw niet meer zo goed voor zichzelf zorgt en daardoor ondervoed is.” Als arts kan je dan wel medicatie aanpassen of iemand doorverwijzen naar psycholoog of diëtist, vertelt ze, “maar op die manier medicaliseren we problemen die in de kern sociaal en existentieel zijn.”

Ze vroeg haar patiënten daarom hoe ze dachten over een plek waar je de hele dag naartoe kunt, midden in het dorp en zonder verplichtingen. “Vrijwel allemaal antwoordden dat ze daarheen zouden gaan.” Toen een van die patiënten Bertholet tipte over deze locatie naast de kerk was het snel rond. De arts belde direct al haar zeventig oudere patiënten op en betrok ze vanaf het begin bij het project: van de kleur van het tapijt tot de activiteiten en doelstellingen. “Ze organiseerden zelf activiteiten en vingen elkaar op. De eenzaamheid en zelfs hun zorgaanvraag verminderde: vroeger gingen ze naar de fysiotherapeut. Nu nemen ze linedance-les.”

Versterkende factoren

Het initiatief werd dus een succes, wat niet moeilijk is om voor te stellen als je je bedenkt dat de helft van de ouderen boven de 75 zich eenzaam voelt. Boven de 85 stijgt dat zelfs naar zestig procent. Ergens klinkt het wel logisch: hoe ouder je wordt, hoe meer dierbaren je verliest en dus hoe eenzamer je wordt. Maar volgens Bertholet is die gedachte iets te simpel en mis je daarmee ook de factoren die eenzaamheid bij ouderen misschien op zichzelf niet veroorzaken, maar wel kunnen versterken.

Denk aan slecht slapen of lichamelijk achteruitgaan bijvoorbeeld, maar ook schaamte over incontinentie – waardoor iemand de deur niet uit durft, uit angst voor een ‘ongelukje’. Problemen met gehoor en zicht kunnen praktisch behoorlijk beperkend zijn terwijl het verlies van zorgtaken of zingeving emotioneel weer heel zwaar vallen. “Ook kunnen op latere leeftijd ineens morele vragen uit het verleden zwaarder gaan wegen. Alles bij elkaar maakt het dat mensen zich terugtrekken en steeds eenzamer worden.”

Linedance-les

Deze mensen hebben elkaar gelukkig gevonden, denk ik als ik aanschuif bij het groepje dat aan het tekenen is. Met een indrukwekkende precisie tekenen ze een eekhoorn in een boom na. Ondertussen kletsen ze heel wat af. Ik zit naast Corrie. Ze kwam hier vijf jaar geleden na de dood van haar man. “En ik ben nooit meer weggegaan!’, lacht ze. Ze pakt haar telefoon erbij en laat me video’s zien van andere activiteiten waar ze aan deelneemt.

Tijdens de lunch kom ik erachter dat dat proces niet altijd zo makkelijk verloopt als het misschien klinkt. Ik zit tegenover Annie. Ze is wat stiller, en vindt het moeilijk om echte aansluiting te vinden, vertelt ze. Overdag probeert ze onder de mensen te komen maar ze moet dat combineren met zorg voor haar man die aan dementie lijdt en in een verzorgingstehuis woont. Ze raakt zichtbaar geëmotioneerd als ze erover vertelt. “De avonden zijn erg confronterend”, vertelt ze. “Dan vraag ik me af waarom het me niet lukte om thuis voor hem te blijven zorgen.” Ze neemt even haar tijd en spreekt even later haar buurvrouw aan. “Jij woont ook alleen?”

Gezondheid van de ziel

Eenzaamheid hoort er op deze leeftijd helaas ook een beetje bij, vertelt Bertholet. Dat hoeft niet per definitie problematisch te zijn, benadrukt ze. “Als tachtig procent van de mensen zich weleens eenzaam voelt, is het dan per definitie iets abnormaals? Of is het iets menselijks waar we mee moeten leren omgaan?” Annie herkent dat wel. Aan de ene kant vindt ze het fijn dat ze een plek heeft om naartoe te gaan. Aan de andere kant valt het haar soms zwaar om eropuit te ‘moeten gaan’. “Je mag tegenwoordig niet meer gewoon oud achter de geraniums zitten.”

Uiteindelijk draait het erom dat je een gevoel van verbondenheid en betekenis wil ervaren, vertelt Bertholet. “We praten altijd over de gezondheid van lichaam en geest, maar die van de ziel is minstens zo belangrijk.” Haar advies aan eenzame ouderen is dan ook om met een groepje iets te ondernemen dat je een gevoel van betekenis geeft. “Wacht niet op initiatieven, maar verzamel zelf wat mensen waarmee je gezamenlijk iets kan doen. Zoals afval prikken, af en toe de wijkverpleging een handje helpen of kinderen helpen met hun huiswerk. Het maakt niet uit wat je doet: als je maar iets hebt waarbij je van betekenis bent en waar je gemist wordt als je er een keer niet bent.”

Hier aan tafel lijkt dat goed te zitten. “Weet iemand hoe het met Willem is?” vraagt een van de deelnemers tussen de gangen door. Dan blijkt ineens dat de sociale Corrie eigenlijk niet weet of zij wel gemist zal worden als ze er niet meer is, omdat ze geen familie meer heeft. “Bij mijn graf zal er dus niemand komen huilen hoor.” Dan bedenkt ze zich even, en kijkt ze de tafel rond. “Of…’, zegt ze terwijl ze het gezelschap aandachtig in zich opneemt. “…misschien komen júllie wel!”