To (82) is één van de deelnemers van de MAX serie ‘Nooit meer alleen’. Na jarenlang alleen te zijn, doet ze mee aan de cursus Creatief Leven van eenzaamheidsexpert Jeannette Rijks. In tranen vertelt ze wat het met haar heeft gedaan. “Ik heb eindelijk het gevoel dat ik iets waard ben. Dat heb ik mijn hele leven niet gevoeld.” Dat besef moeten mensen leren ontwikkelen, vertelt Rijks. “Maar voordat je dat kán leren, moeten we eerst werken aan ons brein.”

Oefening baart kunst

Hoe vaker je iets doet, hoe beter je er namelijk in wordt. Dat geldt voor vaardigheden als gitaar spelen of hardlopen, maar ook voor terugkomende gedachten, gevoelens en gedrag. Als je iets maar vaak genoeg herhaalt, dan ‘verankeren’ die handelingen of gedachten zich als het ware in je brein. Daarvoor worden nieuwe verbindingen gemaakt en bestaande verbindingen versterkt. Heel handig als je iets nieuws wil leren, maar lastig als je bepaalde patronen wil doorbreken.

Mensen die chronisch eenzaam zijn, lopen hier ook tegenaan weet Tila Pronk, universitair hoofddocent Sociale Psychologie aan Tilburg University. Eenzame mensen hebben volgens haar vaak het idee dat ze niet gewenst zijn of iets toevoegen aan een sociale setting. “Als jij met die negatieve verwachting contacten aangaat, dan ga je op zoek naar bewijs om dat idee te bevestigen.” Als je dat vervolgens denkt te vinden, bevestigt dat je eerdere gedachten en versterkt dat je gevoel van eenzaamheid. “Eenzaamheid kan je beeld op die manier flink verkleuren.”

Dan heb je ook nog self-fulfilling prophecies, vertelt Pronk. “Op het moment dat ik verwacht dat jij niet geïnteresseerd bent, word ik afstandelijker en ook daadwerkelijk minder leuk in het contact.” Dat maakt het een stuk lastiger om een échte connectie te maken, aldus de sociaal psychologe. “De samenleving inrichten om elkaar vaker tegen te komen, is dan niet voldoende om dit te doorbreken.” Want stap maar eens op iemand af als je al lange tijd geen nieuwe mensen hebt ontmoet. Als we langdurige eenzaamheid willen doorbreken, moeten we dus niet alleen de externe omstandigheden verbeteren, maar ook de interne.

Binnenin het brein

Om dat beter te begrijpen, neemt hersenwetenschapper Natalie Nielsen (Donders Instituut Nijmegen) ons mee voor een kijkje in het brein. Specifiek naar het fenomeen ‘neuroplasticiteit’: het vermogen van het brein om te veranderen. Precies dat vermogen lijkt zowel het probleem als de oplossing bij langdurige eenzaamheid. Iedereen kan zich namelijk wel eens eenzaam voelen, maar wanneer dit een langdurig, structureel gevoel is, dan zullen je hersenen zich daarop aanpassen. “Het brein wordt als het ware getraind om op een andere manier te functioneren.”

Dat ‘trainen’ zorgt ervoor dat er structurele veranderingen plaatsvinden in de bouw van de hersenen, legt Nielsen uit. “Bijvoorbeeld dat er meer of nieuwe verbindingen komen tussen bepaalde hersencellen, of dat er binnen die verbindingen meer receptoren worden gebouwd zodat deze binnenkomende signalen beter kunnen verwerken.” Dat is anders dan hoe huidige medicatie werkt, benadrukt de hersenwetenschapper. “Medicatie kan wel inspelen op hoe het brein werkt, maar echte structurele veranderingen ontstaan vooral door voortdurend leren en gedrag.”

Leren leren

Dat is echter niet zo eenvoudig als het klinkt, vertelt eenzaamheidsexpert Jeanette Rijks. “Een brein dat onder stress staat – bijvoorbeeld door armoede, frustratie maar ook eenzaamheid – leert namelijk slecht. Het probleem is volgens haar dan ook niet dat er te weinig initiatieven zijn rondom eenzaamheid, maar meer hoe die zijn ingericht. “Verbinding maken en sociale contacten opdoen klinkt leuk, maar chronische eenzaamheid raakt het brein. Als je daar niets aan doet, bots je voortdurend tegen goedbedoelde, maar ineffectieve adviezen aan.”

Het helpt volgens haar daarom ook niet om mensen die zich eenzaam voelen bij elkaar te zetten in de hoop dat daar vriendschappen uit ontstaan. “Dat is eigenlijk hetzelfde als twee mensen die niet kunnen zwemmen samen in een zwembad gooien en hopen dat ze het zo leren.” Je moet daarom eerst het vermogen om te leren herstellen. “Pas daarna kunnen mensen echt stappen zetten in hun sociale leven.” Ze traint zorgverleners daarom om het brein eerst te ‘prikkelen’ met bijvoorbeeld zintuigelijke stimuli en positieve formuleringen. “Je schudt het brein daarmee als het ware even wakker, waarna het nieuwe informatie beter kan opnemen.”

Oude patronen

Je kan het een beetje vergelijken met spieren trainen, vult hersenonderzoekster Nielsen aan. “Als jij jarenlang met je rechterarm zware tassen tilt en je wil dat vanaf nu met links gaan doen, dan zal je dat in het begin bewust moeten oefenen.” Na verloop van tijd zal dat steeds automatischer gaan. Je linkerarm zal bovendien steeds sterker worden, terwijl je rechterarm aan kracht verliest. “Wat we nog niet precies weten, is of de oude verbindingen daarmee ook echt verdwijnen, of dat ze – ondanks dat ze minder vaak worden gebruikt – ergens blijven bestaan. Dat zou kunnen verklaren waarom mensen soms terugvallen in een oud patroon.”

Daar is Rijks in dit geval niet zo bang voor. “Het is natuurlijk niet zo dat je met een nieuw geleerd zelfbeeld achterover kunt leunen en het probleem definitief verdwenen is, maar het brein kan zich in sommige opzichten wel vrij snel aanpassen. ”Het is daarbij ook belangrijk dat mensen positieve ervaringen opdoen”, legt ze uit. “Als iemand de buitenwereld ingaat om nieuwe contacten te leggen, terwijl die persoon daar eigenlijk nog niet klaar voor is, dan is de kans groot dat die ervaring negatief uitpakt.”

Dan krijg je dus een dubbele teleurstelling, vertelt Rijks. “Niet alleen mislukt het contact zelf, maar het bevestigt ook het negatieve gevoel dat je misschien eerder had.” Pronk benadrukt daarom dat het goed is om te beseffen jijzelf ook altijd een factor bent in een sociale situatie. Op die manier voelt het minder alsof alles je overkomt, denkt de sociaal psychologe, maar krijg je een gevoel van controle. “Als jij met meer positiviteit en optimisme een situatie binnenstapt, dan wordt jouw ervaring ook vaak positiever. Ook al kost dat soms veel moeite.”