Je ziet het niet altijd op het eerste gezicht, maar bijna de helft van de mensen voelt zich eenzaam. In deze serie onderzoeken we om wie het allemaal gaat, en wat we als samenleving kunnen betekenen.
De feestdagen staan in het teken van samenzijn: blije mensen die lachen onder de kerstboom en feestelijk gedekte tafels vol met gasten. In reclames lijkt het bovendien alsof iedere weduwnaar of dakloze moeiteloos kan aanschuiven bij dat warme tafereel. Maar de realiteit is vaak een stuk rauwer, vertelt Tila Pronk, universitair hoofddocent sociale psychologie aan Tilburg University. “Voor veel mensen zijn de kerstdagen helemaal niet zo idyllisch als wordt voorgespiegeld: niet voor niets piekt het aantal scheidingsaanvragen direct na deze periode.”
Daarnaast worden mensen met een kleinere sociale kring juist in deze weken extra geconfronteerd met het ontbreken van zo’n ‘perfect’ plaatje. Bijvoorbeeld wanneer je geen familie hebt, of wanneer het om andere redenen niet vanzelfsprekend is bij wie je kunt aansluiten. Soms is die kring er wel, maar voelt iemand zich desondanks alleen binnen het gezelschap. “Een tijd van samenzijn klinkt heel mooi, maar voor veel mensen is deze periode toch echt even doorbijten,” zegt Pronk. Niet alleen mentaal en emotioneel, maar ook fysiek.
Jong en oud
“Eenzaamheid zagen we heel lang als iets voor oude mensen”, vertelt Pronk: “Ouderen die hun partner of andere dierbaren zijn verloren, en daardoor in sociale isolatie zijn gaan leven.” Dat is nog steeds een groep om ons zorgen over te maken, benadrukt de onderzoekster, maar zij zijn in dit opzicht allang niet meer alleen. Tegenwoordig voelt bijna de helft van de volwassenen (46 procent) zich eenzaam. Sinds 2012 is het percentage eenzame volwassenen toegenomen van 39 tot 49 procent in 2022. De groep eenzame jongeren is het hardst gestegen.
Met zo veel mensen die zich matig tot sterk eenzaam voelen is het best gek dat we het er zo weinig over hebben. Toch snapt Pronk het ergens wel. “We leven in een wereld die heel erg socialmedia-gedreven is, met het perfecte plaatje, waarin je je zwakheden niet laat zien of wegpoetst. Daardoor kan je aan jezelf gaan twijfelen en je uniek voelen in je situatie. Alle andere mensen hebben immers succesvolle levens, en jij loopt maar wat aan te rommelen.”
Toch is dat dus niet per se waar. Veel mensen zitten in hetzelfde schuitje, alleen weten ze dat niet van elkaar. Dat is heel zonde, vindt Pronk. “Het helpt namelijk erg om te horen dat anderen zich ook zo kunnen voelen.” Dat hoef je natuurlijk niet op tafel te gooien als een grote bekentenis, geeft ze aan. “Je kunt het gesprek ook openen door aan te geven dat je soms het gevoel hebt dat je er alleen voor staat.”
Eenzaamheid heeft namelijk niet zo veel te maken met of je daadwerkelijk alleen bent, benadrukt Pronk. “Je kunt alleen wonen en dagenlang niemand zien en hartstikke gelukkig zijn.” Daartegenover kun je ook samenleven in een gezin of met huisgenoten en je juist heel erg eenzaam voelen.” Omdat je het idee hebt dat de mensen die om je heen zijn niet echt naar je omkijken, bijvoorbeeld, of niet zien wat jij nodig hebt. “Het gaat er niet om hoeveel mensen je om je heen hebt, maar of die mensen er voor je zijn op de momenten dat je ze nodig hebt.”
Delen dat je dat niet zo voelt, aan diezelfde mensen, is heel kwetsbaar om te doen en heel spannend, geeft ze toe. Maar op het moment dat jij je écht openstelt, is dat vaak iets waar ze dankbaar voor zijn. “Dan moet je het wel bij jezelf houden”, zegt Pronk, “en het niet formuleren als een verwijt, zoals ‘jij bent er nooit voor mij’ of ‘jij doet het verkeerd’.” Maar we moeten ook niet onderschatten hoeveel onze geliefden doorhebben. “Heel vaak zien zij wel hoe het écht met ons gaat.”
Veel mensen zitten in hetzelfde schuitje, alleen weten ze dat niet van elkaar.
Freepik, maryanaserdynskaDoorbreken
Zo’n gesprek starten kán het begin zijn om eenzaamheid te doorbreken. Maar dat is lang niet iedereen gegund. Eenzaamheid doorbreken zou ook niet per se de verantwoordelijkheid van het individu moeten zijn, betoogt Pronk, maar meer van de samenleving. Dat is niet altijd even makkelijk, geeft ze direct toe. “Eenzame mensen hebben vaak saboterende gedachtes, waardoor het langer duurt en meer energie kost om hen een gevoel van echt contact te geven.” We kunnen de samenleving wel meer zo inrichten dat mensen elkaar vaker tegenkomen, maar dat is niet altijd genoeg volgens de onderzoekster.
“Je moet er soms bewust op af”, stelt Pronk. Dat is niet altijd even makkelijk, maar wel enorm waardevol. “We leven in een hedonistische samenleving die heel erg is gericht op dingen die fijn, leuk en ‘blijmakend' zijn. Maar uiteindelijk is dat niet per se wat ons leven betekenis geeft. Betekenis komt vaak door moeite doen, door er voor anderen te zijn. Dat maakt je leven ook rijker, ook al is het op het moment zelf niet altijd superleuk.”
Groepsdieren
Wij zijn namelijk niet gemaakt om alleen te zijn, legt de onderzoekster uit. “Mensen zijn groepsdieren, en net als andere dieren die in groepen leven, functioneren we minder goed als we alleen zijn.” Evolutionair gezien hebben we anderen nodig voor onze overleving. Op het moment dat we ons afgezonderd voelen, dan levert dat dus een stressreactie op. “Er gaat als het ware een soort alarmsignaal af in ons brein.” Even is dat niet zo’n groot probleem, maar als dat onveilige gevoel langer duurt, dan kan die stress schadelijk worden. “Je immuunsysteem lijdt daaronder, waardoor je vatbaarder wordt voor ziektes.”
Mensen die eenzaam zijn, krijgen daardoor sneller griep, verkoudheid en hun wondjes genezen minder snel, vertelt Pronk. “Dat geldt ook voor ernstige ziektes en levensverwachting. Veel mensen denken in eerste instantie aan roken en overgewicht als oorzaken voor een lagere levensverwachting, maar op nummer 1, 2 en 4 op de lijst staan eenzaamheid, gebrek aan sociaal vangnet en isolatie.” Eenzaamheid heeft een serieuze impact op zowel je psychische als fysieke gezondheid, concludeert Pronk. “Je wordt niet alleen gelukkiger als je sociale contacten hebt, maar ook ouder en op een gezondere manier.”
Evolutionair gezien hebben we anderen nodig voor onze overleving.
FreepikHulp van buitenaf
Daarbij is de kwaliteit van het contact van groot belang, vertelt Pronk. “Korte gesprekjes bij de bakker zijn heel fijn, maar voor een dieper gevoel van verbinding is dat niet voldoende.” Daarvoor moet de intentie bestaan om het contact op lange termijn voort te zetten. En het moet positief zijn. “Dat wil niet zeggen dat je nooit ruzie mag maken, maar je moet voelen dat jullie allebei oprecht behoefte hebben aan dit contact.” In een verzorgingstehuis kun je heus heel diepgaand contact hebben, maar het is natuurlijk niet helemaal wederzijds als iemand afhankelijk van jou is. “Je moet uitgaan van een soort vrijwillige basis.”
Tot slot kan een diep gevoel van verbinding alleen ontstaan als het contact betekenisvol is: het gevoel dat je de diepte in kan gaan, en kunt praten over je zorgen. Verbindende projecten als Maatjes, JongerenStip of Stand In Pride juicht Pronk dan ook toe. “In het begin voelt het misschien wat geforceerd. Maar wanneer je beiden oprecht geïnteresseerd bent en gemotiveerd om elkaar te leren kennen, dan kan dat contact voor beide partijen vanzelf steeds waardevoller worden.”
Pronk hoopt dat er meer aandacht komt voor eenzaamheid, en dat mensen hoop houden dat het kan veranderen. “Als je eenzaam bent betekent dat niet dat dat voor altijd zo is. Nee, je moet voelen: ik kan hieruit komen!” Hulp van buitenaf is daarbij enorm waardevol. Wat kun je doen wanneer je iemand kent die met de feestdagen alleen is? Zorg dat je even incheckt of een ander klein gebaar maakt, adviseert Pronk. “Een kerststol brengen, een kaart in de bus doen of even aanbellen en vragen hoe het gaat kan ontzettend veel betekenen. Je zegt daarmee eigenlijk tegen iemand: je wordt gezien.”
Naar verbinding
Je ziet het niet altijd op het eerste gezicht, maar bijna de helft van de mensen voelt zich eenzaam. In deze serie onderzoeken we om wie het allemaal gaat, en wat we als samenleving kunnen betekenen.
