Verhuizen naar een nieuw land is spannend. Vaak spreek je de taal niet, ken je de cultuur niet en heb je er nog geen sociale contacten. Eenzaamheid ligt dan snel op de loer.
Elke migrant heeft een andere reden om naar Nederland te komen. De een komt hier voor werk of studie, terwijl de ander verhuist voor de liefde of is gevlucht. Ook daarbinnen is veel individuele variatie, vertelt onderzoeker Jan Willem van de Maat van kennisinstituut Movisie. “Sommigen hebben vanaf het begin al het plan om hier te blijven, terwijl anderen dat pas later beslissen. Daarnaast zijn er ook mensen die de toekomst heel anders voor ogen hadden, en uit schaamte niet terug kunnen of willen naar hun land van herkomst.” Wat wél voor alle nieuwkomers geldt, is dat ze allemaal een stukje thuis achterlaten.
Nadia (29) herkent dat wel. Ze was 17 toen ze voor haar moeder en studie de overstap van Peru naar Nederland maakte. Ze sprak nog geen Nederlands en nauwelijks Engels. Haar moeder was al hier, maar haar vader, grootouders, vrienden en geboorteland liet ze achter in haar thuisland. “In het begin had ik er alleen maar heel erg veel zin in. Pas toen ik twee jaar geleden voor het eerst weer terugging, besefte ik hoe jong ik eigenlijk was toen ik verhuisde. En dat ik toch een stukje van mijn hart in Peru heb gelaten.”
Onzichtbare barrières
Ze is niet de enige, vertelt Van de Maat. Vanuit zijn werk weet hij dat migratie erg veel invloed heeft op het gevoel ergens thuis te horen. “Emigreren betekent dat je je hele netwerk achterlaat. Vervolgens kom je in een andere cultuur terecht met andere normen en waarden en mensen die anders zijn dan jij. Je raakt toch een beetje ontworteld.” Het is die combinatie – een nieuw land, een nieuwe cultuur, een andere taal en het missen van je netwerk – waardoor nieuwkomers zich sneller eenzaam kunnen voelen.
— Jan Willem van de Maat, onderzoeker MovisieJe eenzaam voelen hoort bij het leven, zéker als je een nieuwe fase in je leven tegemoet gaat
Dat is niet volledig weg te nemen, en dat hóeft ook niet, vertelt de onderzoeker. “Je eenzaam voelen hoort bij het leven. Zéker als je zo’n nieuwe fase in je leven tegemoet gaat.” Nieuwkomers zullen ergens ook altijd wel een gevoel van heimwee of gemis houden, denkt Van de Maat. “De ontworteling die ontstaat bij migreren, heeft simpelweg een grote impact op iemands leven.” Het gaat er volgens hem vooral om hoe je vervolgens met dat gevoel omgaat. “Zoals initiatieven omarmen en accepteren dat het opbouwen van een nieuw leven simpelweg tijd kost.”
In het begin had Nadia daar niet zoveel last van, en voelde ze zich niet eenzaam. Ze pikte in korte tijd Engels op, en hoewel ze het pittig vond, haalde ze in drie jaar tijd al haar examens Nederlands. “Mijn moeder was natuurlijk ook al hier, dat scheelde enorm.” Toch begon ze langzaam haar vrienden in Peru meer te missen en kreeg ze het mentaal zwaarder. “Ik vond het leuk om Nederlands te praten om te oefenen, maar sommige gevoelens kan ik er niet goed in uitdrukken.” Ook merkte ze dat het lastig was om nieuwe vrienden te maken, vooral Nederlandse.
Nieuwe Nederlanders
In vergelijking met andere landen is het in Nederland nog niet zo makkelijk om contacten te leggen, beaamt Van de Maat. “Vriendschappen ontstaan hier vaak op school, via studie of werk of via bestaande netwerken. Als die groepen eenmaal gevormd zijn, zijn ze vervolgens vrij gesloten.” Ook speelt taal een belangrijke rol in contact en vriendschap. “Hoe beter je die spreekt, hoe makkelijker het is om diepere relaties op te bouwen.”
Maar niet iedereen leert even snel een taal, en niet iedereen krijgt dezelfde kansen. “Vluchtelingen krijgen bijvoorbeeld pas Nederlandse les aangeboden nadat ze een verblijfsstatus en een woonplek in een gemeente hebben gekregen, wat vaak pas na twee jaar het geval is.” Dat is een gemiste kans, meent Van de Maat. “Eerder beginnen met taalonderwijs zou zowel voor henzelf als voor de samenleving allerlei voordelen hebben.”
Iedere migrant loopt eigenlijk weer tegen andere problemen aan, vertelt Van de Maat. Een vergeten groep daarin vormen de partners van kennismigranten. “Zij zijn een stuk eenzamer omdat zij vaak zelf geen werk hebben en daardoor ook minder sociale contacten opdoen”, vertelt Van de Maat. “Dat kan ertoe leiden dat ze gevoelens van zinloosheid en uitzichtloosheid ervaren en depressieve gevoelens ontwikkelen.” Met name vrouwen van mannelijke ‘gastarbeiders’ uit de jaren ’60 en ’70 hebben hier veel last van. Zij raken sneller geïsoleerd als hun mannen overlijden, omdat ze vaak weinig hebben gewerkt en de taal minder goed spreken, ziet de socioloog.
Eerder beginnen met taalonderwijs zou zowel voor migranten als voor de samenleving allerlei voordelen hebben, aldus Van de Maat.
iStock, LoradoDaarnaast ziet hij in deze gezinnen regelmatig dat kinderen door de invloed van de Nederlandse samenleving individualistischer zijn dan de ouders, die van huis uit meer gericht zijn op familie. Ouders en kinderen hebben daardoor andere verwachtingen over hoe vaak ze elkaar zien, wat spanningen en gevoelens van eenzaamheid kan geven. Bovendien gaan mensen op latere leeftijd vaker terugkijken op hun leven, en dan komt die ontworteling ook weer bovendrijven, vertelt Van de Maat.
Internationale studenten hebben dan weer vaker last van uitsluiting, doordat ze over het algemeen minder snel worden opgenomen in studentenhuizen. Meestal omdat Nederlandse studenten in een thuissituatie geen Engels willen praten. “Dat is niet per se slecht bedoeld, maar het heeft wel impact.”
Met wie raak je bevriend?
Om al deze redenen bestaan er allerlei initiatieven, vaak vanuit migranten zelf, om verbondenheid te vinden en eenzaamheid te voorkomen en verminderen. Meestal zijn die erop gericht om mensen uit dezelfde gemeenschap of met dezelfde achtergrond bij elkaar te krijgen. Contact met andere Nederlanders staat hierbij minder centraal. Volgens Van de Maat is dat niet erg. “Het is logisch dat je makkelijker contact maakt met anderen die in een vergelijkbare situatie zitten.” Tegelijkertijd willen nieuwkomers ook juist in contact komen met Nederlanders, legt hij uit. “Ze willen onderdeel zijn van de samenleving, maar vanwege de gesloten Nederlandse vriendschappen is dat niet altijd even makkelijk.”
Nadia trok haar stoute schoenen aan en ging zelf op zoek naar manieren om nieuwe vrienden te maken, zoals via een soort Tinder voor vriendschappen. Inmiddels is dat gelukt. Haar Nederlandse vrienden hebben wel wat met elkaar gemeen.
“Het zijn vaak mensen zijn die veel reizen en geïnteresseerd zijn in andere culturen, en dus openstaan voor andere talen, gewoontes en manieren van leven.” Ook met haar Nederlandse vader, de nieuwe partner van haar moeder, heeft ze een hele sterkte band gekregen, waardoor ze er nu een hechte tweede familie bij heeft.
Met hen kan ze dus ook naar Latijns-Amerikaanse feesten en ze leert iedereen om Pisco Sours te drinken; een cocktail op basis van een typisch Peruaanse drank. Tegelijkertijd is ze een ‘echte kaaskop’, vindt haar omgeving: lekker direct, nuchter en een fervent carnavalsvierder – met als lievelingsliedje ‘Leef’ van André Hazes junior. “Het is fijn om Latijns-Amerikaanse vrienden te hebben. Dan kun je bijvoorbeeld samen dansen op muziek die je allebei kent. Maar ik wil ook met mijn Nederlandse vrienden op pad. Ik woon hier namelijk omdat ik van Nederland houd. Dus ik wissel het wat af.”
Er bestaan allerlei initiatieven, vaak vanuit migranten zelf, om verbondenheid te vinden en eenzaamheid te voorkomen en verminderen.
Magnific, freepikHet stukje gemis heeft ze nog, maar haar Nederlandse familie en eigen huis – waar ze met haar vriend en twee hondjes woont – helpen haar om zich meer geworteld te voelen. Aan andere nieuwkomers wil ze adviseren dat zij zichzelf vooral de tijd moeten gunnen om te wennen. “Sta ook open voor de nieuwe cultuur en durf uit je comfortzone te stappen. Maar vergeet ook niet waar je vandaan komt. Je hoeft je achtergrond niet weg te stoppen om erbij te horen: je mag trots zijn op wie je bent.”
Naar verbinding
Je ziet het niet altijd op het eerste gezicht, maar bijna de helft van de mensen voelt zich eenzaam. In deze serie onderzoeken we om wie het allemaal gaat, en wat we als samenleving kunnen betekenen.
