Wat hebben opensourcesoftware en milieuactivisme met elkaar gemeen? Op het eerste gezicht misschien niet zoveel. Maar volgens Machiel van Veen, systeembeheerder bij Milieudefensie, zijn het twee kanten van dezelfde medaille. “Open source heeft te maken met rechtvaardigheid”, vertelt hij tijdens een videovergadering. “Een klein groepje mensen verdient heel veel geld met fossiele brandstoffen en heeft die op slinkse manieren gepusht. Wij zijn verslaafd geraakt aan die stoffen, zoals we nu ook verslaafd zijn aan algoritmes.”

Big Tech-bedrijven, zoals Google en Microsoft, verdienen vooral geld met gesloten software. Het idee van opensourcesoftware is dat de broncode openbaar is, zodat iedereen de software kan aanpassen en kan helpen verbeteren. Zo ontstaat er rond een product een gemeenschap van mensen die eraan meebouwt. “Bij open source is er niet één iemand die miljardair wordt van alle licenties, maar heeft de hele wereld baat bij de gemaakte software.”

Wisselende medewerkers

Milieudefensie is een actiegroep die zich inzet voor een betere leefomgeving, en zijn pijlen momenteel vooral richt op grote vervuilende bedrijven als KLM, Shell en Tata Steel. Met slechts drie ICT’ers in dienst is ICT er een bijzaak, maar voor Van Veen is het logisch dat als je je bezighoudt met klimaatrechtvaardigheid, dat je dan ook investeert in rechtvaardige ICT.

Toch heeft de organisatie niet altijd open source omarmd. Zeventien jaar geleden was Milieudefensie ook Microsoft-klant, maar de toenmalige ICT-manager startte een operatie om Windows-computers te vervangen door computers met opensourcebesturingssysteem Linux. Die overgang ging niet zonder morren, en ook na zeventien jaar wordt er nog weleens geklaagd. Van Veen en zijn collega’s houden geregeld enquêtes onder de ongeveer tweehonderd medewerkers om de tevredenheid met de ICT-middelen te peilen. “Bij de laatste peiling gaf zo’n 60 à 70 procent van de gebruikers aan dat ze achter ons beleid staan om geen Big Tech te gebruiken.” Milieudefensie is een organisatie met veel wisselende medewerkers, die er tijdelijk aan projecten werken. Dat betekent dat veel mensen dus uit organisaties komen waar ze wel ‘gewoon’ met Big Tech-producten werken. “Sommigen knipperen niet eens met hun ogen en gaan gemakkelijk over, terwijl anderen hun hele loopbaan hier gefrustreerd zijn dat ze niet op hun Mac mogen werken of niet bij Google kunnen.”

Restwarmte

Tot aan 2019 werden alle bestanden bij Milieudefensie op een lokale server opgeslagen, die de organisatie zelf beheerde en moest onderhouden. Door de pandemie ontstond de behoefte om vanaf afstand te kunnen samenwerken. Dat vraagt om specifieke software, die je als organisatie zelf kan beheren, maar die je ook kan uitbesteden aan een zogeheten cloudprovider, die jouw data beheert in een datacentrum op een andere locatie. “Het grote voordeel van de cloud is dat je als organisatie zelf minder risico’s loopt. Als je kantoor niet beschikbaar is, kun je gewoon doorwerken. De cloudprovider moet natuurlijk wel zorgen dat alles in de lucht wordt gehouden, daar heb je dan weer geen invloed op.” De keuze viel op LeafCloud, een Nederlandse cloudprovider die datacentra in gebouwen plaatst, waardoor de restwarmte van de servers in het gebouw gebruikt kan worden.

Milieudefensie koos voor die samenwerkingssoftware (denk aan mail, agenda, tekstverwerken, notities) toen voor een nog relatief onbekende speler: ownCloud. Na intern gesteggel bij ownCloud kwam er een afsplitsing die Nextcloud heet, en dat de laatste jaren een grote groei heeft doorgemaakt. Nextcloud moet een volwaardig Europees én opensourcealternatief voor Microsoft 365 worden. Milieudefensie was al een vroege gebruiker. En hoewel je dus kunt meebouwen aan de software, doet Van Veen dat eigenlijk niet. “Ik ben zelf geen ontwikkelaar, maar ik maak bijvoorbeeld wel bug reports (foutmeldingen, red.) en ik rapporteer het als ik oplossingen vind.” Ook bracht Van Veen in de Nextcloud-community de negatieve implicaties van de termen ‘whitelist’ en ‘blacklist’ ter sprake. Op een blacklist staan bijvoorbeeld ongewenste e-mailadressen. “Bij die lijsten heeft zwart een negatieve connotatie en wit een positieve. Ik heb daar toen een bug report van gemaakt, met de vraag of ze er denylist en allowlist van konden maken? Dat werd toen ook opgepakt. Het is fijn dat je daar gewoon over kan meepraten.”

In coronatijd ontstond ook de noodzaak om meer te videobellen. Milieudefensie schafte licenties voor Zoom (gesloten software) aan, “om maar wat te hebben”, aldus Van Veen. Het kost hem nu alleen de grootste moeite om mensen daar weer van af te krijgen. Terwijl Nextcloud inmiddels een prima variant heeft ontwikkeld, zegt hij. Wat alleen nog niet helemaal op orde is, is het officepakket OnlyOffice (voor onder meer tekstverwerken en spreadsheets), dat ook via Nextcloud wordt aangeboden. OnlyOffice begon als een sympathiek opensourceproject, maar de eigenaren doen geheimzinnig over hun vestigingsplaats en zeggen dat dat niet in Rusland is. Van Veen: “Ik ging kijken in de e-mailheader (waarin allerlei technische informatie over de e-mail is te vinden, red.) van mijn accountmanager van OnlyOffice, en ontdekte dat de mail vanuit een Russische plaats was verstuurd. Het feit dat ze liegen over dat ze Russisch zijn, zegt mij al genoeg.” Nextcloud werkt aan een alternatief pakket genaamd Euro-Office, waar Van Veen reikhalzend naar uitkijkt.

Vrij zijn

De keuzes van Milieudefensie voor Europese, opensourcesoftware lijken dus goed uit te pakken. Sinds Trump aan de macht is, merkt Van Veen ook dat hij minder mensen hiervan hoeft te overtuigen. Steeds meer andere non-profitorganisaties willen nu met hem afspreken, omdat ze ook hun ICT-beleid willen omgooien. Er is alleen één terrein waar hij zijn vingers niet aan wil branden: de financiële administratie. Voor die software is een koppeling met Microsoft Excel nodig. Daarom heeft Milieudefensie toch nog een paar Windows-computers. “Onze financiële mensen zijn tevreden, dus dat gaan we niet veranderen.”

Denk overigens niet dat je veel kosten bespaart als je Big Tech-vrij wil zijn. Van Veen denkt dat ze zonder Microsoft “een beetje goedkoper” uit zijn, vanwege lagere licentiekosten. “Maar het grote voordeel is dat we vrij zijn. Dus we kunnen elk moment weg met onze data. Trump kan niet op een dag wakker worden en denken: wat is die club vervelend met die rechtszaak tegen m’n vriendjes, ik ga ze dichtzetten.”