Beginnen op een middelbare school betekent boeken aanschaffen. Maar tegenwoordig ook: een laptop kopen, al dan niet via school. En daarmee moet je je aanmelden bij de elektronische leeromgeving van jouw school. In zo’n leeromgeving kun je je rooster bekijken, informatie over vakken vinden, communiceren met je leraren en medeleerlingen, en toetsresultaten inzien. Dikke kans dat die leeromgeving ‘onder de motorkap’ draait op Microsoft, Google of Apple. Uit onderzoek van Kennisnet uit 2021 blijkt dat 83 procent van de middelbare scholen Microsoft gebruikt, 37 procent gebruikt Apple en 32 procent Google (sommige gebruiken meerdere systemen, vandaar een totaal van boven de 100 procent).

Het zit Robin Mobron, ICT-coördinator bij het Keizer Karel College, een middelbare school in Amstelveen, al een tijd niet lekker. Zijn school probeert de afhankelijkheid van Microsoft daarom terug te dringen. “Onze leerlingen krijgen ongevraagd een Microsoft-account en een Windows-laptop. Daar zit geen keuze in, en dat vind ik persoonlijk geen fijn idee. Dat zou anders moeten kunnen.”

Gatenkaas

Toegegeven, toen scholen in de jaren 2000 de transitie maakten van dataopslag op lokale servers naar soepele samenwerkingsomgevingen in de cloud, was Mobron in eerste instantie enthousiast. “In die jaren geloofde ik in Googles belofte van ‘Don’t be evil’. Maar een decennia later werd duidelijker wat er allemaal achter de schermen speelt bij die organisaties. De mate van dataverzameling en de hoeveelheid macht die van die data uitgaat, voelden steeds minder goed. Als je nu kijkt hoe vaak een Windows 11-laptop data naar de trusted partners van Microsoft stuurt – dat is één grote gatenkaas.” Die data kan terechtkomen in gepersonaliseerde advertenties of in het algoritme dat bepaalt wat je op sociale media ziet.

De Amerikaanse techbedrijven bieden hun diensten, zoals besturingssysteem, dataopslag, e-mail en kantoorsoftware in het onderwijs voor lage prijzen aan, veel lager dan voor de zakelijke markt. Daarnaast doen zij hun best om meer privacy te bieden dan je bij bijvoorbeeld een gratis consumentenaccount zou krijgen – onderwijsorganisaties maken daarvoor afspraken met deze bedrijven. Maar volledige datacontrole is er niet: data van leerlingen belandt alsnog in dataplatformen die handelen in persoonlijke gegevens en in het kader van de Cloud Act is hun data in te zien op verzoek van de Amerikaanse regering.

Cloudwise is een ICT-leverancier die onder meer Google- en Microsoft-platformen levert aan het primair en voortgezet onderwijs. Prima oplossingen die veel waarde bieden aan scholen, vindt Jeroen Krikke, directeur Innovatie & Ontwikkeling van Cloudwise. “Maar ik heb bij de overgang naar de cloud altijd wel een knagend gevoel gehad.” Enkele jaren geleden was hij op een congres waar José van Dijck, hoogleraar media en digitale samenleving van de Universiteit Utrecht, sprak. “Ze had het over Europese publieke waarden. Die waarden onderschrijven wij ook: veiligheid, privacy en transparantie. Maar toen kwam ook Europese democratische controle voorbij. Toen dacht ik: digitale autonomie, dat is belangrijk. Hoe word je als school echt eigenaar van je data?” Het onderwerp intrigeerde hem en hij startte met een verkenning om te onderzoeken welke oplossingen er voor scholen zijn die los willen komen van Amerikaanse tech. Hij kwam al gauw bij Nextcloud uit. “Dat werkt best goed. Functioneel is het niet helemaal gelijk aan Microsoft of Google, maar daar kan het wel komen als het gebruik toeneemt. Als schoolbestuur heb je dan een prima omgeving waarbij je een stuk meer controle over je data hebt.” Nog dit jaar hoopt Krikke met een Nextcloud-pilot te starten bij enkele scholen.

Digitale beïnvloeding

Mobron had voor zijn school de optie van een alternatieve koers al veel langer geleden ingezet. Het Keizer Karel College draait daarom nu grotendeels op Moodle, een open source leeromgeving. Hij is ook enthousiast over Nextcloud, maar niet als leeromgeving. “Met het vervangen van Google of Microsoft door Nextcloud schiet het onderwijs weinig op, behalve misschien dat het open source is. Het zijn namelijk geen leeromgevingen, het is kantoorsoftware.” Daarmee maken scholen mogelijk dezelfde fouten als toen ze Google Workspace en Microsoft Teams als leeromgevingen gingen gebruiken. Leerlingen en personeel werken dan in dezelfde omgeving, en dan kan het gebeuren dat een docent per ongeluk toetsresultaten van alle leerlingen met iedereen deelt. Voor het onderwijspersoneel zou Nextcloud wel een prima oplossing kunnen zijn, denkt Mobron.

Overigens maken de meeste leerlingen zich nog weinig zorgen over dit onderwerp, weet Mobron. “Maar ik zie het als onze taak om mensen te beschermen die anders geen keuze hebben.” Ook probeert hij leerlingen meer bewustzijn op dit vlak bij te brengen. De school werkt samen met Justice for Prosperity, een platform dat onderzoek doet naar ondermijning van democratieën. In verschillende onderwijsmodules kunnen leerlingen op basis van open source data leren hoe digitale beïnvloeding werkt. Ook is Mobron met anderen bezig een stichting op te richten om andere scholen te helpen om digitaal onafhankelijker te worden. Een klein maar groeiend groepje scholen is hier actief mee bezig, en ook ICT-coöperatie SIVON maakt zich er hard voor.

Financiële steun

Het Keizer Karel College kan, bij wijze van spreken, morgen Microsoft ‘uitzetten’ zonder grote gevolgen voor leerlingen, zegt Mobron. Maar voor veel scholen is dat een ander verhaal. “Migratie van alle data kost een school naar schatting tussen de 50.000 en 100.000 euro. Daar kun je ook een docent van betalen.” Scholen zullen een tijdje op twee systemen moeten draaien, en dat kost geld. Wat Mobron betreft zou de overheid die overgang financieel moeten steunen, anders denkt hij dat het niet gaat gebeuren.

Een volgende stap is om ook de afhankelijkheid van iMacs, Chromebooks en Windows-laptops te verminderen. Het Keizer Karel College experimenteert met het opensourcebesturingssysteem Linux voor personeel. “Die proef gaat goed. Ook willen we binnenkort Linux als optie actief gaan ondersteunen op devices van leerlingen.” Dienstverlener Cloudwise heeft op kleine schaal al proeven met Linux gedaan en zou dat ook kunnen opschalen, als scholen dat willen. Krikke: “Ik zie dat als een logische vervolgstap als Nextcloud wat breder is geadopteerd. Dan is immers ook de afhankelijkheid van applicaties verdwenen die niet op Linux draaien, zoals Microsoft Word en Excel.”